Hoe de VS een oorlog ‘verkochten’

Regisseur Marije Meerman laat in haar documentaire zien hoe de Amerikanen de wereld wilden overtuigen van de noodzaak van de oorlog in Irak.

De Amerikaanse generaal Vincent Brooks op de in de film belichte persconferentie. Luitenant-kolonel Jan Blom staat uiterst rechts. Foto Reuters U.S. Brigadier General Vincent Brooks shows off some images on the high tech set at the press center at Camp As Sayliyah outside Doha, Qatar March 22, 2003. Brooks took part in a press conference with U.S. General Tommy Franks and representatives of the coalition forces. Pictured from left are: Rear Adm. Per Tidemand of Denmark, Air Marshall B.K. Burridge of the United Kingdom, Brooks, Brigadier Maurie McNarn of Australia, and Lt. Col. Jan Blom of the Netherlands. General Franks is obscured behing Brooks. REUTERS/Tim Aubry TRA REUTERS

Het buisje dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken Colin Powell vijf jaar geleden aan de Veiligheidsraad liet zien bevatte geen anthrax, maar talkpoeder. Deze en nog zeker 934 andere onwaarheden vertelden de Amerikaanse president Bush en zijn naaste medewerkers over de vermeende bedreiging van Irak voor de veiligheid van de VS, in de twee jaar na 11 september 2001. Dat zegt het Amerikaanse Center for Public Integrity, een onafhankelijke organisatie voor onderzoeksjournalistiek.

In een recent rapport noemt de organisatie de uitlatingen over de massavernietigingswapens in Irak „een onderdeel van een vooropgezette campagne die de publieke opinie doelmatig voorbereidde en het land richting oorlog leidde onder valse voorwendselen”. De VS en Groot-Brittannië vielen Irak in maart 2003 binnen.

Vijf jaar later reconstrueerde de Nederlandse regisseur Marije Meerman twee georkestreerde mediamomenten in de aanloop naar en aan het begin van de oorlog in Irak. Vanavond is in de VPRO-documentaire De Verkoop van de oorlog te zien welke methoden de Amerikanen hanteerden om de internationale gemeenschap te overtuigen van de noodzaak van de oorlog. Ze spreekt een aantal betrokkenen zoals de voormalig stafchef van Colin Powell, de opperbevelhebber van de Britse troepen in Irak en een journalist van Vanity Fair die verslag deed van het begin van de oorlog.

De eerste gebeurtenis die Meerman onder het vergrootglas legt is de presentatie van minister van Buitenlandse zaken Powell voor de Veiligheidsraad op 5 februari 2003. Hij liet met satellietfoto’s zien waar in Irak verboden wapens zouden zijn opgeslagen. De wapens zijn nooit gevonden. Maar beeldanalist Greg Allen zegt dat de presentatie er uitzag als een rechtbankdrama waarin de feiten werden gepresenteerd. Tijdens zijn presentatie liet Powell een buisje met anthrax zien, een biologisch wapen waarover Irak zou beschikken. „Een theelepel is al dodelijk”, aldus Powell. Het was een dramatisch moment in de toespraak. „Er zat talkpoeder in”, vertelt Lawrence Wilkerson, de toenmalige stafchef van Powell.

Wilkerson betoogt dat het kantoor van vice-president Dick Cheney bewust gebruik heeft gemaakt van de geloofwaardige reputatie van Powell. Hij moest de oorlog verkopen omdat ,,hij bijna net zo populair was als Moeder Theresa.’’ Powells optreden in de Veiligheidsraad was geregisseerd door Scott Sforza, een ex-producer van tv-station ABC. Hij moest beelden neerzetten die op het netvlies beklijven en bekommerde zich om minieme details. ,,Op het allerlaatste moment plaatste hij de microfoon zo dat hij wegviel in de knoop van de stropdas van Powell’’, aldus Wilkerson. Over de strategische campagne om de oorlog aannemelijk te maken, had hij toen al zijn twijfels ,,Als je realistisch in het leven staat dan denk je: Mijn God, hoe diep kun je zinken.’’

De tweede gebeurtenis die Meerman belicht is de eerste persconferentie vanuit US Central Command in de golfstaat Qatar, die pas 58 uur nadat de eerste bommen op Irak waren gevallen plaats vond. Kolonel Alan Lockwood (hoofd voorlichting Britse troepen) wilde de aanwezige wereldpers al eerder inlichten over verliezen van het Britse leger, maar moest zwijgen. De opperbaas van het perscentrum, Jim Wilkinson, wilde volgens hem maar één boodschap uitdragen: het Amerikaanse leger is het modernste ter wereld. Wilkinson was een uit Washington afkomstige communicatiestrateeg die geen enkele militaire ervaring had maar wel een uniform droeg.

Hij liet voor de eerste persconferentie een theatraal decor bouwen vol symbolen uit de VS, zoals de vlag en de adelaar. De Amerikaanse generaal Tommy Franks, de opperbevelhebber van de operatie Iraqi Freedom, liet zich tijdens die eerste mediapresentatie vergezellen door vier vertegenwoordigers van de coalitie, zoals hij dat uitdrukte, waaronder de Nederlandse luitenant kolonel Jan Blom. Zo werd Nederland voor het oog van de wereld gepresenteerd als een prominent lid van de coalitie voor de oorlog. Dat laatste gaf volgens de Nederlandse regering een verkeerde indruk. Want hoewel Nederland de aanval op Irak politiek steunde, was er volgens minister Henk Kamp (Defensie), te zien op archiefbeelden, van militaire deelname geen sprake.

Nederlandse betrokkenen werkten voor de film niet mee aan de feitenreconstructie. ,,Sommigen, zoals Jan Blom, wilden wel, maar mochten niet’’, zegt Meerman. ,,De krampachtigheid waarmee het dossier Irak in Nederland wordt dichtgehouden vind ik shockerend.”

Tot zijn verbijstering mocht de opperbevelhebber van de Britse troepen, Brian Burridge, geen verklaring afleggen op de persconferentie. Dat hij het podium deelde met een Nederlandse militair, die hij nooit eerder had gezien, was voor hem ,,het bewijs dat het geen serieuze aangelegenheid was.’’ Hij was woedend dat hij als hoogste baas van de 43.000 Engelse soldaten in Irak, mocht dienen ,,als achtergrondbehang.’’ Toen er in Nederland commotie uitbrak over de persconferentie, kreeg Jan Blom volgens admiraal Per Tideman, de Deense militair op het podium, te horen dat hij daar helemaal niet had mogen staan. ,,Hij voelde zich bedrogen.’’ Ook één van de Amerikaanse persvoorlichters kijkt ontsteld terug. Josh Rushing, militair woordvoerder US Central Command, zegt: ,,Ik herhaalde hun leugens. En ik werd geloofd, omdat ik een integere jongen ben en omdat ik een uniform droeg.’’

De Verkoop van een Oorlog is te zien om 20.55 u, Ned. 2.

    • Mirjam Keunen