Strijd om ’t blauwe hart van Nederland

De renovatie van de dertig kilometer lage Afsluitdijk moet de ‘metafoor van innoverend Nederland’. worden. Maar liever geen themapark voor buitenlandse toeristen.

De Afsluitdijk is, samen met de Chinese Muur, het enige door mensen gemaakte bouwwerk dat uit de ruimte zichtbaar is Foto’s NRC Handelsblad, Maurice Boyer Afsluitdijk kijkend richting Den Oever Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 080314 Boyer, Maurice

De Afsluitdijk is aan een tweede leven toe. Bijna 76 jaar na de oplevering moet de dijk worden opgeknapt om aan de huidige veiligheidseisen te kunnen voldoen.

Twee jaar geleden kwamen diverse tekortkomingen aan het licht. „De dijk is te laag, de kruin en het binnentalud zijn niet voldoende erosiebestendig, en de spuisluizen voldoen niet meer aan de huidige veiligheidsnormen”, zo heet het. De dijk moet hoger of in elk geval sterker worden gemaakt, en er moet meer water vanuit het IJsselmeer op de Waddenzee kunnen worden gespuid, bijvoorbeeld met een extra sluis. Voor dit karwei denkt het Rijk 750 miljoen euro uit te trekken. Over drie jaar moet de eerste schop de grond in.

Het kabinet heeft de Afsluitdijk benoemd tot ‘voorbeeldproject’ om te laten zien wat leven met en bouwen in water betekent. De Afsluitdijk moet als het even kan een evenement worden. Lely’s meesterwerk is wereldberoemd, misschien omdat dit de enige door mensenhanden gemaakte constructie is die vanuit de ruimte zichtbaar is, afgezien van de Chinese Muur. De dijk trekt driehonderdduizend bezoekers per jaar. Maar dat zouden gemakkelijk een miljoen toeristen kunnen worden, indien er wat meer promotie zou worden gemaakt, verwacht de ANWB. En indien er iets mee wordt gedaan. „De opknapbeurt moet worden aangegrepen om buitenlanders straks weer te laten zeggen: die Nederlanders hebben het ’m weer geflikt”, zegt commissaris van de koningin in Friesland Ed Nijpels, voorzitter van een denktank die de afgelopen maanden ideeën voor de Afsluitdijk heeft verzameld.

Aan ideeën geen gebrek. Om te beginnen zou je de dijk kunnen ombouwen tot een ‘zachte superdijk’, zoals een groep ingenieurs en onderzoekers bij verschillende instituten hun gezamenlijk voorstel omschrijven. De Afsluitdijk wordt honderden meters verbreed met kwelders, baaien en rietmoerassen. Om meer rekening te houden met de natuur, zou je de Afsluitdijk ook gedeeltelijk kunnen openen zodat een overgangsgebied ontstaat tussen rivieren en zee. „Een binnenzee waardoor de Vecht, Eem en IJssel kunnen uitmonden in Waddenzee en Noordzee”, aldus een aantal natuurbeschermingorganisaties. „Een groots, open landschap, het blauwe hart van Nederland.” En je zou ook een binnenmeer pal achter de dijk kunnen aanleggen om een geleidelijker overgang tussen zoet en zout water mogelijk te maken. Of eilanden in het IJsselmeer kunnen bouwen, zodat er vogelrijke wetlands kunnen ontstaan.

De renovatie van de Afsluitdijk kan een „metafoor van innoverend Nederland” worden. De dijk tussen Den Oever en Zurich als een duurzame en daardoor hippe omgeving. „Zodat de jeugd in het noorden niet meer wil wegtrekken, maar het gevoel krijgt dat ze hier bij moeten zijn”, zegt Wubbo Ockels, de ruimtevaarder die een reeks voorstellen heeft gedaan, van de aanleg van een tweede Afsluitdijk in zee, tot de bouw van een muur van zonnepanelen en het ‘optimaliseren’ van de dijk om er een superbus over te laten rijden. Op de dijk ligt nu behalve een autoweg ook een fietspad. Plannen om er een spoorlijn aan te leggen, werden afgeblazen. In plaats daarvan werd gekozen voor een verdubbeling van de autoweg.

„We worden gedwongen te innoveren, we staan met de rug tegen de milieumuur”, stelt Ockels. Er zijn ook plannen om een centrale te bouwen die energie opwekt uit de getijden, of uit het mengen van zoet en zout water.

Als we de wereld willen verbazen, moeten de ingenieurs ook vooral niet vergeten er een toeristische, recreatieve én architectonische attractie van te maken. Er kan een drijvende stad worden gebouwd. Een duurzaamheidscentrum, te openen door Al Gore. Een universiteit. Een theater, „zodanig ingericht dat de Chinese toerist elementen uit eigen land herkent en zich daardoor in korte tijd in de Noord-Nederlandse omgeving thuis voelt”. Een permanente tentoonstelling over Hans Brinker. Een paviljoen. En veel horeca.

Het kan de Friezen bij wijze van spreken niet hard genoeg gaan. „Laten we alle kansen pakken”, zegt CDA-gedeputeerde Tineke Schokker. Staatssecretaris Tineke Huizinga (Verkeer en Waterstaat, ChristenUnie) is eveneens „opgetogen” over alle ambitie. Anderen zijn sceptisch. Er is een stichting die de cultuurhistorische waarden van de prachtdijk wil behouden en tot beschermd rijksmonument wil bombarderen. In Noord-Holland is men terughoudend. „Men wil in onze provincie weinig fratsen aan de Afsluitdijk”, meldt CDA-gedeputeerde Rinske Kruisinga. „Men waardeert een sobere rechte dijk.” Jan Brouwer, rijksadviseur voor de infrastructuur, wil al helemáál niets van fratsen weten. „Laten we de Afsluitdijk met respect behandelen. Ik kan me voorstellen dat er een superbus over gaat rijden of dat er een wat overgangen komen voor zoet en zout water. Maar het moet geen themapark worden voor buitenlandse toeristen.” Volgens staatssecretaris Huizinga zullen ook dergelijke geluiden van afkeer „bij de overwegingen een rol spelen”.

De waterbouwers staan te springen om aan de slag te gaan, zeggen ze. De komende maanden krijgen consortia de gelegenheid om een „totaalconcept” te maken op basis van de beschikbare ideeën, na te gaan of het betaalbaar is, de maatschappelijke effecten te analyseren, de aanpak te beschrijven, en er financiële verantwoordelijk voor te dragen. Ed Nijpels gaat hun daarbij helpen. „Het revolutionaire van dit project is dat bedrijven de vrijheid krijgen om het helemaal zelf te organiseren.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Afsluitdijk vanuit ruimte

In het artikel Strijd om ’t blauwe hart van Nederland’ in de krant van zaterdag 15 maart (pagina 3) wordt de Afsluitdijk , op de Chinese Muur na, de enige door mensenhanden gemaakte constructie genoemd die vanuit de ruimte is te zien. Deze bewering is discutabel. Volgens astronaut Wubbo Ockels is de Afsluitdijk vanaf ongeveer 300 kilometer hoogte als „een dun streepje” waar te nemen, omdat de dijk zo afwijkt van het water. De Chinese Muur is minder goed te zien. Ockels: „De Chinese Muur kronkelt mee in het landschap.”

    • Arjen Schreuder