Overlast? Bel dan de burgemeester maar

Het kabinet wil sneller ingrijpen bij mensen die problemen veroorzaken, ook achter de voordeur. Burgemeesters krijgen daarin een grotere rol. Maar dat willen ze niet allemaal.

Het leek zo’n leuk huisje in de Utrechtse buurt ‘het Verdomhoekje’ vonden de twee nieuwe bewoners. Vlak bij het station, knus, en met een tuintje. Dat medebezichtigers de buurt ‘eng’ noemden, vonden ze in eerste instantie onzin. Maar snel nadat ze waren begonnen met klussen, kwamen ze erachter dat hun portiek de vaste hangplek was van een groepje jongeren. En die jongeren zaten er niet soms, maar altijd. Ze zeiden: de vorige bewoner kreeg ons niet weg, de politie kreeg ons niet weg en jullie krijgen ons ook niet weg.

Na drie weken besloten de nieuwe bewoners het huis terug te geven aan woningbouwvereniging Mitros. Die begon een rechtszaak tegen de spil van de groep, een 23-jarige man. Advocaat Bernard Tomlow eiste namens de corporatie een straat- en contactverbod. De Utrechtse rechter heeft dat gisteren toegewezen.

De kwestie in het Verdomhoekje in Utrecht, zegt Tomlow, toont het falen van het bestuurlijk systeem. „Dit is een schoolvoorbeeld van een situatie waarbij de burgemeester meer bevoegdheden moet krijgen. „Wij moeten de overlast bestrijden via de rechter, terwijl dat een taak is van het bestuur.”

De roep om meer bevoegdheden voor burgemeesters is niet nieuw. En zij krijgen die bevoegdheden de laatste jaren ook steeds vaker. Zo mogen burgemeesters cameratoezicht instellen en preventief laten fouilleren. Een wetsvoorstel om daders van huiselijk geweld door burgemeesters uit huis te laten plaatsen, ligt bij de Eerste Kamer. En vorige week presenteerde het kabinet het Actieplan overlast en verloedering waarin weer nieuwe bevoegdheden voor burgemeesters worden aangekondigd.

Zo wil het kabinet formeel regelen dat burgemeesters ‘doorzettingsmacht’ krijgen – een wens van onder andere burgemeester Cohen (PvdA) van Amsterdam. Als gezinnen of instanties niet willen meewerken aan hulpverlening, moet de burgemeester ze kunnen dwingen. Ook de instanties die niet direct onder het gezag van de burgemeester vallen, zoals woningcorporaties of het Leger des Heils. Want, zo staat in het plan, instanties hebben soms tegengestelde belangen. De politie vindt het bijvoorbeeld veiliger iemand uit huis te zetten, terwijl een hulpverlenende instantie niet wil dat mensen op straat terecht komen. Kritiek is er ook op de veelheid aan instanties, die bureaucratisch werken en naar elkaar wijzen.

Maar de oplossing voor deze problemen ligt niet vanzelfsprekend in meer bevoegdheden, zegt directeur Ruud van Bennekom van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters. En vooral burgemeesters van kleine gemeenten zitten er niet zo op te wachten. Want de mogelijkheid voor burgemeesters om iets te doen, zegt Van Bennekom, kan ook worden geïnterpreteerd als een verplichting. „Als een burgemeester een pleger van huiselijk geweld uit huis plaatst, moet er wel hulp beschikbaar zijn voor de slachtoffers”, zegt Van Bennekom. „Zijn burgemeesters dáár dan ook verantwoordelijk voor? Dat kunnen ze niet waarmaken.”

Burgemeester Bearn Bilker van Kollummerland (13.000 inwoners) is „huiverig” voor nieuwe bevoegdheden. „Je komt al snel op de stoel van de rechter te zitten.” Bilker wil de rol van politieagent en hulpverlener niet door elkaar halen, zegt hij. „Als burgervader wil ik oog houden voor de veroorzaker én het slachtoffer.”

Ook burgemeester Nico Schoof van Alphen aan de Rijn (70.000 inwoners) heeft niet het idee dat hij bevoegdheden mist. „Ons beleid is gericht op preventie en het voorkomen van overlast. Voor ons zijn de reguliere wegen voldoende.”

In de gemeente Tilburg wordt geen dwang ingezet als er niet ook hulp beschikbaar is, zegt Monique Peters, projectleider Veiligheid van de gemeente. Overlastgevende bewoners kunnen er kiezen: je aanvaardt hulp en dan teken je een contract. Of niet en dan volgt er uitzetting. In de afgelopen zeven jaar zijn in Tilburg dertig overlastgevers aangepakt. In slechts één geval is de overlastgever uit huis gezet. Burgemeester Ruud Vreeman van Tilburg ziet extra bevoegdheden dan ook vooral als „juridische stok achter de deur”.

Binnen het huidige bestuurlijke systeem heeft een burgemeester weinig aan extra bevoegdheden, denkt advocaat Tomlow. „Wat het kabinet nu probeert is om burgemeesters verantwoordelijk te maken, terwijl de gemeenteraad uiteindelijk bepaalt hoe de burgemeester zich moet gedragen.”

Dit kabinet neemt te veel ad hoc-besluiten over burgemeesters, vindt Ruud van Bennekom. Daarmee tornt het aan de fundamenten van het stelsel. „De burgemeester ging altijd over openbare orde in het algemeen. Wat mag er wel en niet in deze straat. Vooraf. Maar steeds meer krijgt hij repressieve taken, waarmee hij ingrijpt in het leven van individuen.”

Tussen het strafrecht en het openbaar bestuur zit wel een leemte, erkent Van Bennekom. „Maar de vraag is of de burgemeester dat moet oplossen, of andere verantwoordelijke organisaties.” Als voorbeeld noemt hij tbs’ers die op proefverlof gaan. Via een motie heeft de Tweede Kamer afgedwongen dat burgemeesters daarover geïnformeerd worden. „Zij kunnen vervolgens niets met die informatie en worden misschien straks wel verantwoordelijk gehouden als een tbs’er zich misdraagt.”

Het Genootschap heeft aan het kabinet gevraagd om een onderzoek te laten uitvoeren naar de bevoegdheden van de burgemeester. Zijn die er voldoende, hoe worden ze gebruikt? En het wil ook een visie van het kabinet op de rol van de burgemeester. Het gevraagde onderzoek Bestuur, recht en Veiligheid is in oktober aangeboden aan de minister Van Binnenlandse Zaken, Ter Horst (PvdA). Maar het is niet naar de Kamer gestuurd. Een woordvoerder van het ministerie verwacht dat „binnenkort”.

Wat staat er in het rapport? „Dat kan ik niet zeggen”, zegt een van de auteurs: Lodewijk Rogier, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Erasmus Universiteit „Dan loop ik de minister voor de voeten.” Maar hij wil wel zijn persoonlijke mening geven, gebaseerd op zijn onderzoekservaring. „Ik heb het idee dat, op een enkele uitzondering na, de huidige bevoegdheden toereikend zijn. Mits ze goed worden toegepast.”

Rogier vindt dat de repressieve taken soms conflicteren met de rol van burgervader, die boven de partijen staat. Hij denkt aan de Rotterdamse interventieteams. Burgemeester Opstelten verbond zich aan deze teams die huisbezoeken aflegden, op zoek naar illegale onderhuur of uitkeringsfraude. Maar de Ombudsman zag dat als inbreuk op de privacy. Rogier: „Als zoiets te vaak gebeurt, kan dat afdoen aan je rol als burgervader. Dan denkt de burger: de burgemeester staat niet meer naast mij, maar tegenover mij.”

    • Marieke van Twillert
    • Merel Thie