Heb mededogen met het lelijke Leeuwerikje

Dezso Kosztolányi: Leeuwerik. Vertaald uit het Hongaars door Henry Kammer. Van Gennep, 238 blz. € 17,90

Dezso Kosztolányi: Leeuwerik. Vertaald uit het Hongaars door Henry Kammer. Van Gennep, 238 blz. € 17,90

Het oudere echtpaar Vajkay leeft teruggetrokken in het stoffige stadje Sárszeg. Hun enige dochter, die ze aanbidden en liefkozend Leeuwerik noemen, woont nog thuis en zorgt voor het huishouden. Voor het eerst van haar leven gaat ze een paar dagen op vakantie bij familie op het platteland. Ze vertrekt op 1 september 1899 en keert precies een week later, op 8 september, terug.

Om over zo’n suffig thema een sprankelende roman te schrijven, waarin niets gebeurt, maar die toch het hele leven bevat, moet je Dezso Kosztolányi heten. Kosztolányi (1885-1936), als dichter, vertaler, essayist en romancier een van de markantste vertegenwoordigers van het Hongaarse modernisme, schetst zijn personages met weinig woorden uiterst nauwkeurig en met eerbied voor hun stille lijden, waarbij het uiterlijk, hoewel haast onopvallend, kenmerkend blijkt voor het karakter.

De Vajkays leven dus teruggetrokken, in idyllische symbiose met die oude vrijster van een dochter, die maar niet aan de man raakt. Leeuwerik is een lieve koosnaam, maar misschien zit er meer dan liefde in: hun dochter is, net als de zangvogel, lelijk. Aanvankelijk heeft niemand het er openlijk over en Kosztolányi is hier opvallend terughoudend in zijn beschrijving. Toch is het voelbaar dat de te beschermende houding van de ouders een diepliggende oorzaak heeft, evenals Leeuweriks bazigheid bij de invulling van de huishoudelijke taken en haar zorgzaamheid voor haar ouders – overcompensatie, zouden we nu zeggen.

Niet alleen de zorgvuldige psychologische uitwerking, maar ook Kosztolányi’s feilloze hantering van de tijd hebben school gemaakt in de Hongaarse literatuur. De manier waarop hij een beperkte tijdspanne uitrekt tot een tijdloze eeuwigheid om eindelijk terug te keren in de precieze tijd van de vertelling, is een kenmerkend aspect van zijn schrijverschap en heeft grote invloed gehad op bijvoorbeeld Sándor Márais Opstandigen.

In die ene week van Leeuweriks afwezigheid gaan er werelden open en dicht: voor de ouders een oude, vertrouwde wereld, vol kleinburgerlijke geneugten; voor Leeuwerik een onbekende, spannende, frivole en onbereikbare wereld. Zij en haar ouders worden door de futiliteit van Leeuweriks uitje met de neus op het feit gedrukt dat hun samenzijn niet uit liefde voortkomt, maar op schaamte en wrok berust en liefde juist opheft.

Het lelijke eendje zal nooit uitgroeien tot een prachtige zwaan, maar als zelfs de hoop daarop vervlogen is, moet het leven alsnog tot het einde verdragen worden. Het beste van Kosztolányi’s lyrisch dichterschap is gevat in het mededogen met dit treurige gezin. Een juweeltje.

    • Györgyi Dandoy