Goudleer & rauhfaser

In een tweewekelijkse serie over boeken die bijna onopgemerkt bleven, deze week de cultuur van het behangen

Richard Harmanni en Jean-Michel van Braak (foto’s): Papieren Behang. Een rijke geschiedenis. 84 blz. € 19,75. Giro 810806 t.n.v. Ned. Centrum voor Volkscultuur, Utrecht.

Ik kijk naar een foto van hardloopster Foekje Dillema, gemaakt op 21 augustus 1949, in de keuken, tevens de huiskamer, van de boerderij van haar ouders in het Friese Burum. Foekje draagt een bloemetjesschort, roert lichtjes voorovergebogen met een pollepel in een pan op een petroleumstelletje en lacht daarbij wat krampachtig naar de fotograaf. Er valt van alles te zien. Ik zie het lange en glanzende zwarte haar van Foekje. Haar lange rok. Haar kleine horloge. Fotootjes op de schoorsteenmantel. Een pijpenrekje. Een tegel met een Friese tegelwijsheid. En er valt van alles bij te denken. Dit is het jonge sprinttalent, de concurrente van Fanny Blankers-Koen, in een traditionele vrouwenpose, thuis, lachend. Een jaar later zal ze op last van de familie Blankers gedwongen worden tot een seksetest, omdat men haar ervan verdenkt een man te zijn. Wat er toen precies gebeurd is weet niemand, maar Foekje kan de vernedering niet verdragen, keert naar huis terug, komt een jaar de deur niet uit en zal nooit meer hardlopen.

De foto is afgedrukt in een boek over de geschiedenis van het papieren behang. Wat zou Foekje ons moeten leren over deze vorm van wandbekleding? In een hoek van de foto zien we een stuk muur met behang. Het onderschrift vertelt ons dat dit ‘een traditioneel bloemenpatroon is, echter niet al te opdringend’. Het ‘staat dus niet ver af van de neutrale patronen van die tijd.’ De foto geeft een goede indruk ‘van de behangsmaak in die tijd’. Zo mag Foekje postuum een bijdrage leveren aan de theorievorming met betrekking tot de naoorlogse wandbekleding.

Hier zien we de ware behangarcheoloog voluit aan het werk. Hij weet: altijd alert blijven. Behang is overal. Kijk altijd eerst naar de achtergrond. En handel snel in geval van oud behang, want de mensen beschouwen het nog steeds als een wegwerpproduct. ‘Men heeft vaak niet in de gaten hoeveel behang vertelt over de bewoners van het huis.’ Ziehier een van de grondslagen voor het onderzoek van de Stichting Historische Behangsels en Wanddecoraties.

Papieren Behang is verschenen bij het vijftienjarig bestaan van de Stichting. Het geeft een korte geschiedenis: van de eerste, alleen aan de bovenzijde van de wand bevestigde, neerhangende lappen textiel (16de eeuw) naar het papieren behang voor alle lagen van de bevolking (vanaf 1880). Bij het ontwerpen werden vaak kunstenaars ingeschakeld, waardoor deze kleine behanggeschiedenis ook meteen een kleine kunstgeschiedenis wordt – en trouwens ook een geschiedenis van de industrialisatie, bouwtechnieken, nieuwe medische inzichten en woninginrichtingsideeën. Van neogotiek tot De Stijl, van goudleer tot rauhfaser. En daartussendoor plaatjes van mooie kamers met mooie behangsels. Het Chinese vogeltjesbehang in de vogeltjeskamer van Oud-Amelisweerd – alsof je in een vogeltuin zit. Je loopt langs mooie woorden: ‘neorococopatronen tegen een rood fond’. Je leest vreemde namen: behangselpapiergroothandel Rath & Doodeheefver. Je leest over bijzondere soorten: ‘maanlichtbehang’ is oplichtend behang, speciaal voor schuilkelders en gassluizen. Behang: er zit een hele wereld achter.

Richard Harmanni en Jean-Michel van Braak (foto’s): Papieren Behang. Een rijke geschiedenis. 84 blz. € 19,75. Giro 810806 t.n.v. Ned. Centrum voor Volkscultuur, Utrecht.
    • Guus Middag