Een bedreigde kunstvorm

Still uit ‘Street of Crocodiles’ van de gebroeders Quay foto horrorphile.net

The brothers Quay, de korte films 1979-2003

Regie: Stephen en Timothy Quay.

€ 29,90

Het fascinerende van stop-motion-animatie met poppen is dat je naar dood en leven tegelijk kijkt. Nergens is dat contrast duidelijker dan in de korte films van de tweelingbroers Stephen en Timothy Quay, wier ongrijpbare werelden in een permanente staat van verval verkeren. Hun licht psychotische personages missen ledematen of een deel van het hoofd, of hun geblakerde huid zit vol gaten.

De animatie van de Quays is een bedreigde kunstvorm, ondanks de Oscar die kunstenares Suzie Templeton onlangs kreeg voor haar stop-motion-versie van Prokofievs Peter en de Wolf en de grotere populariteit die het genre daardoor misschien even zal krijgen. Want de productie van dit soort films is extreem arbeidsintensief en dus extreem duur.

Toch bouwen de Quays in hun Londense studio al sinds 1979 aan een obscuur en duister universum vol verdwaalde personages, mechaniekjes en labyrinten. Ze geven inkijkjes in een wereld waarin het vrije handelen van de dromende mens is vervangen door doelloze, mechanische bewegingen. En tegelijk hebben die werelden een eigenaardige sensibiliteit. Maar de Quays doen niet zomaar iets: Bijna alle films zijn gebaseerd op een compositie (Karlheinz Stockhausen, Leoš Janácek) of een kort verhaal (Franz Kafka, Bruno Schulz) of op een schilderij (Max Ernst, Francis Bacon, Maurits Escher).

Zo gaat in Street of Crocodiles, naar een verhaal van de Poolse schrijver Schulz, een pop op onderzoek in een van logica en zin verstoken wereld onder de grond, net zoals Schulz op zoek ging naar zijn jeugd in zijn ‘Genealogische Biografie’. Maar de broers maken niet alleen animatie. In Absentia is een illustratie van een compositie van Stockhausen waarbij de beelden werden gebaseerd op brieven van Emma Hauck, een van de eerste patiënten die eind negentiende eeuw als psychotisch werden gediagnostiseerd. Door haar krabbelende vingers versneld en in extreme close-up te filmen terwijl die honderden keren dezelfde tekst op papier zetten – een brief aan een geliefde die nooit kwam opdagen – en af te wisselen met snel gemonteerde minuscule observaties als dwarrelende stofdeeltjes of een afgebroken potloodpunt, proef je iets van de ontregelende chaos die een psychose moet zijn. Voor zover die met film en geluid te benaderen is.

Tegenover het computergeanimeerde formulewerk van Meet the Robinsons of het ondermaatse Jerry Seinfeld-vehikel Bee Movie is deze stop-motion nog mysterieus en rauw. Maar volgens de Quays wil niemand meer in hun handgemaakte werelden investeren. Zelfs Channel 4, in de jaren negentig de moederschoot van nieuw animatietalent, trekt zich terug. Snel kijken dus, voor die werelden verdwijnen. Wel jammer dat de laatste feature van de Quays, het dromerige The Pianotuner of Earthquakes, niet op de dvd staat – maar we kunnen niet alles hebben.

    • Ronald Rovers