‘Servië moet zijn verleden onder ogen zien’

De EU verliest haar geloofwaardigheid als niet van Servië geëist wordt dat het volledig met het Joegoslaviëtribunaal samenwerkt, zegt Martti Ahtisaari, ex-bemiddelaar.

Martti Ahtisaari Foto Reuters Former Finnish president Martti Ahtisaari speaks at the seminar 'Kosovo Today - the Way Ahead' organised by The Finnish Institute of International affairs (FIIA) at the Parliament Building in Helsinki March 7, 2008. Kosovo's independence is irreversible and Serbia is damaging its own interests by not accepting it, former U.N. special envoy Ahtisaari said on Friday. The former Finnish president spent 18 months trying to find a compromise between Serbia and the 90 percent ethnic Albanian majority which declared Kosovo independent last month.His plan for independence, with guarantees of Serb minority rights, is now being implemented over the protests of Serbia which has vowed never to recognise its southern province as a separate republic. TO ACCOMPANY INTERVIEW SERBIA-KOSOVO/AHTISAARI REUTERS/Lehtikuva/Markku Ulander (FINLAND OUT) Lehtikuva;Reuters

Het is „extreem belangrijk” dat Nederland en België zich binnen de Europese Unie blijven verzetten tegen verdere toenadering tot Servië, zolang dat land de van oorlogsmisdaden verdachte generaal Ratko Mladic niet overdraagt aan het Joegoslaviëtribunaal. Dat zegt Martti Ahtisaari, de oud-president van Finland die als bemiddelaar en architect van het naar hem genoemde plan aan de basis staat van de onafhankelijkheid van Kosovo.

De Europese Unie verliest haar geloofwaardigheid als ze toestaat dat mensen als Mladic zich niet hoeven te verantwoorden voor hun daden, aldus Ahtisaari. In Vlaardingen, waar hij vandaag de Geuzenpenning ontvangt voor zijn verdiensten als internationale troubleshooter, legt hij uit waarom minister Verhagen volgens hem voet bij stuk moet houden.

„Als je de geschiedenis van Europa beschouwt, moet je vaststellen dat alleen Duitsland eerlijk en serieus naar zijn verleden kijkt. Maar ik vind het gevaarlijk als landen tot de EU toetreden zonder oprecht en open te zijn over hun verleden en zonder te erkennen dat er fouten zijn gemaakt. Ik zeg niet dat degenen die nu aan de macht zijn die fouten zélf hebben gemaakt, maar als ze negeren wat hun voorgangers hebben gedaan, dan wórden ze schuldig.

„Ook vind ik het angstwekkend als ultranationalisme een trend wordt in Europese politiek. Volledige samenwerking met het Joegoslaviëtribunaal is onderdeel van het proces dat de basis legt voor een democratische samenleving.

„Dat geldt niet alleen voor Servië. Maar Servië moet dit nu hoognodig onder ogen zien. We verkeren nu in net zo’n situatie als toen Miloševic werd afgezet door democratische krachten. Ik hoop dat de komende parlementsverkiezingen (in mei, red.) hetzelfde resultaat opleveren.”

Ahtisaari wil niets weten van het argument dat een harde Europese opstelling tegenover Servië de ultranationalisten juist in de kaart speelt. „Daar geloof ik niets van. Je moet goed beseffen dat de EU niet wil toetreden tot Servië, Servië wil toetreden tot de EU.”

Niet alleen Servië en Rusland, ook andere landen zeggen dat de onafhankelijkheid van Kosovo zonder toestemming van de Veiligheidsraad een gevaarlijk precedent is.

„Maar het ís helemaal geen precedent. Kosovo is een uniek geval, met zijn eigen geschiedenis. Waar zie je dat de leidende klasse van een land wreedheden ontketent tegen de meerderheid van de bevolking in een bepaald gebied en een gewapende strijd begint, wat tot verzet van de andere kant leidt, waarna de zaak zo uit de hand loopt dat 800.000 mensen uit hun huizen moeten vluchten en de NAVO tussenbeide moet komen?

„De interventie van de NAVO heeft het lot van Kosovo bepaald. Feiten zijn feiten, daar is niets aan te veranderen. Meer dan acht jaar heeft Servië niets meer met Kosovo te maken gehad. Maar sommige mensen willen de geschiedenis herschrijven. ”

Heeft Servië wel een andere keus dan zich aan te sluiten bij de EU?

„Ze kunnen zich aansluiten bij de GOS, de Gemeenschap van Onafhankelijke Staten – ze kunnen een tweede Wit-Rusland worden.”

Dus eigenlijk hebben ze geen keus.

„Dat moeten we nog zien. Het is hun eigen toekomst die op het spel staat. De verkiezingen in mei zijn beslissend. Het is niet aan ons, buitenstaanders, om het lot van Servië te bepalen, dat is aan hen zelf.

„De rellen in Belgrado, na de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo, waren natuurlijk betreurenswaardig, zoals rellen dat altijd zijn. Maar misschien hebben ze een ontnuchterend effect gehad, en zien mensen nu beter waar het ultranationalisme toe kan leiden.”

Het buitenlands beleid van de regering-Bush mag in Europa op veel kritiek stuiten, Ahtisaari is vol lof over de Amerikaanse rol in de kwestie-Kosovo. „Eerste klas! De Amerikanen waren van begin af aan erg helder over de lijn die ze wilden volgen en ze luisterden naar de Europeanen. Transatlantische samenwerking op haar best.”

Maar de EU werd het onderling niet eens over de erkenning van Kosovo.

„Er was eenheid in slimme verscheidenheid, smart diversity, zoals iemand zei. Niet alle landen zijn overgegaan tot erkenning, maar de EU kon tóch doorgaan met de Europese missie voor Kosovo, niemand heeft dat geblokkeerd. En van de Europese landen die Kosovo niet erkend hebben zullen de meesten dat nog wel doen. Want het is nooit prettig om een buitenbeentje te zijn en gezien te worden als spelbreker. Andere landen onthouden dat. Het kost je invloed in andere, belangrijker kwesties.”

Misschien hebben sommige nieuwe lidstaten, zoals Roemenië en Slowakije, dat nog niet in de gaten.

„Ze zullen er gauw genoeg achter komen. Vooral in Slowakije ben ik teleurgesteld.”

Nu wordt uw plan uitgevoerd, maar zonder instemming van Servië. En de Servische minderheid lijkt zich van Kosovo af te keren.

„Laten we niet overdrijven. Langzaam begint tot ze door te dringen dat Kosovo nu een onafhankelijke staat is. Daar is niets meer aan te doen. Ze moeten nu voor zichzelf besluiten: wil ik daar deel van uit maken en mee doen aan de ontwikkeling van het land, of wil ik vertrekken? Wat kan ik het beste doen om hier een goed leven te hebben? Blijf ik mezelf marginaliseren? Als ik me in hun positie verplaats zou ik zeggen: ik ben het er niet mee eens, maar laat ik er het beste van maken.

„De onzekerheid van de situatie in de afgelopen negen jaar was slecht. Die stond economische ontwikkeling in de weg, niemand investeert in een land als onduidelijk is wat voor status het heeft. Het is belangrijk dat de internationale gemeenschap deze kwestie goed heeft aangepakt. Ik ben tevreden dat ik er een rol in heb gespeeld.”

Ook al heeft Veiligheidsraad zijn zegen niet aan de oplossing gegeven?

„We hebben het geprobeerd, maar als het niet kan moet je niet proberen dwars door een muur heen te rijden. Degenen die zeiden dat we nog langer hadden moeten onderhandelen, wilden gewoon dat dit voorgoed een ‘bevroren conflict’ zou blijven. Zij wilden helemaal geen oplossing.”

Heeft deze uitkomst het gezag van de Veiligheidsraad aangetast?

„Absoluut. En dat is jammer, juist nu Washington weer meer waarde aan de Veiligheidsraad hecht. Ik betreur dat de Russen niet hebben meegewerkt bij het zoeken naar een oplossing, terwijl zij de Veiligheidsraad juist belangrijk vinden. Ik denk niet dat ze hun positie goed doordacht hebben.

„We moeten dit achter ons laten en een manier vinden waarop de grootmachten weer kunnen samenwerken. Maar ik zit er niet op te wachten díe bemiddeling op me te nemen.”

Nieuwsthema: nrc.nl/kosovo