Rotterdam moet schilderij afstaan

Jan Toorop: ‘De Theems bij London Bridge’ (1885) Foto Boijmans Museum Boijmans van Beuningen

De gemeente Rotterdam moet het monumentale schilderij De Theems bij London Bridge (1885) van Jan Toorop teruggeven aan de New Yorkse bankier Walter Eberstadt (87). Hij is de kleinzoon van de vroegere eigenaar van het kunstwerk, het Duits-joodse echtpaar Flersheim dat in 1944 in een concentratiekamp om het leven kwam.

Eberstadt zal Rotterdam als vergoeding 30.397,50 euro betalen. Dit is de huidige waarde van het bedrag dat zijn grootvader Ernst Flersheim in 1937 ontving toen hij het schilderij verkocht aan de Nederlandse kunsthandel Nieuwenhuizen Segaar. Deze kunsthandel verkocht De Theems enkele dagen later aan het Rotterdamse Museum Boijmans. De marktwaarde van het schilderij is volgens het museum nu „een veelvoud van het bedrag dat Eberstadt aan de gemeente Rotterdam zal overmaken”.

Walter Eberstadt diende in 1999 een claim in voor twee werken uit de museumcollectie, De Theems en de tekening Godsvertrouwen, eveneens van Jan Toorop. De tekening, die in bezit was van de Rotterdamse Stichting Boijmans van Beuningen, werd in 2001 na twee jaar strijd tussen het stichtingsbestuur en Eberstadt aan hem teruggegeven. De gemeente Rotterdam, eigenaar van De Theems wilde geen afstand doen van het schilderij omdat dit niet door de nazi’s geroofd was, maar al in 1937 vrijwillig aan de kunsthandel was verkocht door Ernst Flersheim.

Vervolg Toorop: pagina 10

Eberstadt wil ook Toorop uit Zeeland

Vervolg Toorop van pagina 1

Beide partijen, de gemeente en Walter Eberstadt besloten in 2006 het geschil voor te leggen aan de Restitutiecommissie die adviseert over de teruggave van oorlogskunst. Tot nu toe hadden alle 56 adviezen die de Restitutiecommissie sinds de oprichting in 2002 heeft uitgebracht, betrekking op oorlogskunst die in het bezit was van de Nederlandse staat. Dit is het eerste advies waarbij de staat geen partij is. Het advies is bindend, de gemeente Rotterdam en Eberstadt moesten vooraf verklaren het advies te zullen opvolgen.

De Restitutiecommissie zal dit voorjaar ook een advies uitbrengen over een ander schilderij van Jan Toorop, Gebed voor de maaltijd (1907), dat ook door Eberstadt wordt geclaimd. Dit schilderij werd kort voor de oorlog in Frankfurt, waar de grootouders van Eberstadt woonden, door de Gestapo in beslag genomen. In 1981 werd het werk door de Zeeuwse Museumstichting aangekocht bij een kunsthandel. Sindsdien hangt het in het Zeeuws Museum.

In het advies over De Theems stelt de Restitutiecommissie dat de familie Flersheim vanaf 1933 steeds harder werd getroffen door de anti-joodse maatregelen van de nazi’s. Ernst Flersheim verkocht de Toorop in 1937 terwijl hij bezig was de vlucht van zijn gezin uit Duitsland te regelen. De commissie vindt dat het bezitsverlies onder die omstandigheden onvrijwillig was en direct verband hield met het naziregime. De commissie tekent hierbij aan dat het museum Boijmans en de gemeente Rotterdam bij de aankoop van het schilderij in 1937 niet onzorgvuldig hebben gehandeld.

De woordvoerster van Museum Boijmans van Beuningen zegt dat het museum blij is dat er nu klaarheid is in deze slepende zaak. Volgens haar kwam het advies voor teruggave niet als een verrassing. „Het schilderij zal nu snel naar New York worden overgebracht. Directeur Sjarel Ex heeft al contact gehad met Eberstadt.”

Eberstadt liet weten geen commentaar te willen geven. Maar volgens zijn Amsterdamse advocaat Paul Russell is Eberstadt „zeer tevreden met dit advies”. Russell: „De Restitutiecommissie heeft voor dit advies geheel nieuwe criteria opgesteld.”