In 200 mobieltjes zit goud voor één trouwring

Wat gebeurt er met je afgedankte laptop, fax of mobieltje?

Die worden uit elkaar gehaald en de grondstoffen gaan naar China en India.

ICT-afval ligt bij het bedrijf Sims in Eindhoven te wachten op de shredder. Foto Dierk Hendriks SIMS_Recycling_Solutions_ Dierk Hendriks recycling ict computers Hendriks, Dierk

Op het terrein van recyclebedrijf Sims in Eindhoven staan rijen manshoge kratten. Ze zijn volgepropt met laptops zo dik als telefoonboeken, beeldschermen van het formaat verhuisdoos, faxmachines en ander gedateerd vernuft. „Wij zien hier een hele technologische geschiedenis langskomen”, zegt Johan Zwart, directeur van Sims Recycling Solutions (5,5 miljoen euro winst op 26,8 miljoen euro omzet, 100 werknemers).

Recycling is lucratief. Recycling van ICT-apparatuur is nog lucratiever. Dat komt door de materialen, zoals aluminium, nikkel, koper, die op de wereldmarkt steeds hogere prijzen halen. Opkomende markten als China en India zitten te springen om zulke grondstoffen. Vorig jaar recyclede het bedrijf 60 miljoen kilo ICT-apparatuur. „Recycling is bovengrondse mijnbouw”, zegt Zwart.

In hoog tempo haalt een sloopploeg bij Sims de batterijen uit de laptops, ontdoet de printers van de tonercartridges en knipt de elektriciteitssnoeren uit de computers. Zo’n 80 procent van de snoeren is er vanwege het koper al afgeknipt voordat de apparaten hier komen, vertelt Jan Vlak, directeur van ICT Milieu, de organisatie die er in opdracht van de elektronicaproducenten voor zorgt dat hun ICT-producten worden gerecycled. Afgeknipt door de eigenaren of door anderen, zegt Vlak.

Via een lopende band bereiken de gekortwiekte printers, computers, laptops en faxen de eerste verdieping van de fabriek van Sims in Eindhoven. Daar staat de volgende sloopploeg, veilig gehuld in werkkleding, klaar met hamers en elektrische schroevendraaiers. Na een paar rake klappen met de hamer valt een beeldscherm uiteen in kunststof omhulsels, een glasplaat, groene printplaten met koperen bedrading en aluminiumsnoeren die alleen professioneel goed verwijderd kunnen worden. Glassplinters vliegen soms door de ruimte.

Door een valluik komen de onderdelen weer op de begane grond. De glasplaten gaan naar de Sims-fabriek in Echt, die gespecialiseerd is in het verwerken van glas. Een shovel brengt de andere onderdelen naar een vochtige loods, waar bergen ICT-afval liggen te wachten op de shredder.

Recyclen verlicht de noodzaak om alle grondstoffen daadwerkelijk uit de grond te halen. Bovendien is door de lagere smeltkosten een eenheid gerecyclede grondstof als aluminium 20 procent goedkoper dan een eenheid traditioneel gewonnen aluminium. Metalen kunnen zonder kwaliteitsverlies eeuwig in de kringloop blijven, en glas ook. Papier en kunststof verliezen op den duur kwaliteit, zegt directeur Zwart. „De truc is om apparaten zo af te breken dat de eindstoffen puur zijn, zodat ze weer als grondstof kunnen dienen.”

De shovel schept een lading toetsenborden, muizen en computerkasten en kiepert dit op een lopende band. Als mensen op een roltrap wordt de apparatuur door de band omhoog gebracht naar de mond van de versnipperaar, een reusachtige vleesmolen.

Eenmaal boven klettert het afval naar beneden door de shredder. De machine stoomt door de hitte die bij het snijden en malen vrij komt.

De uiteengereten stukjes kunststof en metaal komen op een volgende band terecht. Als de band onder een draaiende elektromagneet doorloopt, vliegen de ijzerhoudende metalen snippertjes de lucht in en blijven tegen de magneet plakken. Met een speciale soort magneet worden de niet-ijzerhoudende metalen zoals aluminium van kunststof gescheiden. Bij Sims worden gemalen elektronica (chipsets en printplaten), ijzer, aluminium en kunststof gescheiden. Bij elke scheiding wordt de stroom snippertjes puurder.

Bij het Belgische bedrijf Umicore, niet ver van Antwerpen, worden de gemalen elektronica van Sims gescheiden in zeventien andere metalen, waaronder zeven edelmetalen zoals goud, zilver, palladium en platina.

Volgens Umicore is een ton mobieltjes goed voor 3,5 kilo zilver. Uit zo’n 200 mobieltjes kan genoeg goud voor een trouwring worden gehaald. Naar eigen zeggen wint Umicore (14.000 werknemers en 8,2 miljard euro omzet) één procent van de jaarlijkse mondiale goudproductie.

Door hun honger naar grondstoffen zijn China en India bereid veel te betalen. Maar dat is geen garantie voor de toekomst, nuanceert directeur Zwart van Sims. „Het aanbod stijgt ook, dus is het niet zeker dat de prijzen hoog zullen blijven.”

Zijn bedrijf was eens een divisie van Philips, tegenwoordig is het een dochter van de Australische recyclinggigant Sims, dat in Europa ook recyclingbedrijven in Zweden, Engeland en België heeft staan.

„Dat laat wel een beetje zien hoe snel de markt voor recycling zich heeft ontwikkeld”, zegt Zwart.

Europese regels stellen de producenten verantwoordelijk voor de afvalverwerking voor hun producten. In Nederland heeft ICT Office, de branchevereniging van ICT-bedrijven, daartoe ICT Milieu opgericht. „Maar er bestaat geen afgifteplicht”, zegt directeur Vlak van ICT Milieu. „Onze wettelijke verantwoordelijkheid begint op het moment dat winkeliers en milieustraten aan ons leveren.” Het staat gemeenten dus vrij om het afval van hun milieustraat te verkopen aan private handelaren. Door de grote vraag naar grondstoffen ontstaan zo makkelijk lekken in de aanvoer van ICT-afval naar erkende recyclebedrijven als Sims. „Zo leveren Amsterdam en Tilburg hun afval gratis en keurig aan ICT-Milieu en ons”, zegt Willem Canneman, voorzitter van de Stichting NVMP, de evenknie van ICT Milieu, maar dan voor witgoed en huishoudelijke apparaten. „Den Haag is een ramp. Daar wordt de opbrengst van de milieustraat met winstoogmerk aan private opkopers verkocht”. Vlak: „Ongeveer 30 procent van in Nederland afgedankte ICT-apparatuur komt niet bij ons terecht. Bij handelaren is er weinig toezicht en bestaat de kans dat het afval in Azië en Afrika wordt gedumpt”.

Precieze cijfers over de omvang van de illegale handelsstromen zijn niet bekend. In 2006 onderschepten de VROM-inspectie en de douane in Nederland 1.000 ton elektronisch afval uit 69 partijen. Meer dan 25 partijen bevatten gevaarlijk afval uit monitoren en televisies. De meeste van de 69 partijen hadden als bestemming China, Hongkong en West-Afrika. Europese regelgeving verbiedt de export van defecte elektronica naar landen die niet tot de economische samenwerkingsorganisatie OESO behoren. Elektronica die nog werkt mag onder bepaalde voorwaarden wel worden geëxporteerd.

Malafide handelaren maken dat onderscheid niet. Ze kopen voor een krats apparatuur, bijvoorbeeld via marktplaats.nl of van gemeentelijke milieustraten. Wat hier wordt afgedankt kan elders nog goed verkocht worden, zegt Kim Schoppink van Greenpeace. Hier afgedankte elektronica gaat nog drie jaar mee, zegt ICT Milieu. Dus ook de computers of de mobieltjes in Afrika of Azië worden eens afgedankt. De kans is klein dat het bij een erkend recyclebedrijf wordt verwerkt, zegt Schoppink. Vaak worden spullen verbrand, waarbij giftige stoffen vrijkomen. „Dat is wel het slechtste wat ermee kan gebeuren.”

Wat gebeurt er allemaal met je oude computer? Bekijk een filmpje via nrcnext.nl/links