‘Alsof het een simpel rekensommetje is’

„Miljoenen” vluchtelingen zullen naar de EU komen als gevolg van droogte, voedseltekorten en regenval. Maar op de rekenmethodes is kritiek. „Zo werkt het niet.”

Inwoners van Bangladesh wachten op voedseluitdeling nadat de cycloon Sidr grote delen van de oogst heeft verwoest, in november vorig jaar. Foto AFP Underprivileged Bangladeshis queue to buy rice from a fair price shop operated by Bangladesh Rifles (BDR) personnel at Azimpur in Dhaka, 08 January 2008. Bangladesh government said it has asked nearby countries to sell it large quantities of rice to help tame price spikes caused by two major natural disasters that ruined crops in the country in 2007. AFP PHOTO / Farjana KHAN GODHULY AFP

„Miljoenen” migranten zullen de komende decennia naar Europa komen als gevolg van de klimaatverandering. In „bestemmingsgebieden” zullen „de conflicten” vermoedelijk toenemen. Dit kan tot „politieke radicalisering” leiden.

Het rapport van EU-buitenlandcoördinator Javier Solana en eurocommissaris Benita Ferrero-Waldner, over de dreigende consequenties van de klimaatverandering, schetst een somber scenario. Tekorten aan grond, voedsel, water en brandstof in andere delen van de wereld dwingen miljoenen mensen op de vlucht, wat de EU-landen noopt tot grotere uitgaven aan defensie en conflictpreventie. Klimaatverandering moet uitgangspunt worden van gezamenlijk strategisch beleid, luidt de aanbeveling. Het rapport zal worden besproken door de Europese regeringsleiders tijdens hun top die morgen begint in Brussel.

Prognoses van het aantal ‘klimaatvluchtelingen’ doen al meer dan tien jaar serieus de ronde. Maatgevend voor het huidige debat is de voorspelling, gedaan in 1995 door hoogleraar Norman Myers van de universiteit van Oxford, dat in 2050 wereldwijd 200 miljoen mensen zullen moeten verhuizen door verstoorde weerpatronen, verwoestijning en stijging van de zeespiegel. Dat is zes keer zo veel als het huidige aantal vluchtelingen en asielzoekers wereldwijd. En die 200 miljoen zijn dus alleen nog maar de klimaatvluchtelingen.

De prognose werd in 2001 overgenomen door het Internationale Rode Kruis. In 2006 dook Myers op in het Stern-rapport van de Britse overheid. Het VN-klimaatpanel IPCC verwijst in publicaties naar hem. Overigens zijn die 200 miljoen alweer achterhaald, meent Myers; het aantal klimaatvluchtelingen in 2050 zal eerder in de buurt van 250 miljoen liggen.

Veel migratiedeskundigen zijn sceptisch over wat zij zien als de rekenacrobatiek van klimaatonderzoekers onder wier regie de meeste prognoses worden opgesteld. De klimaatkenners nemen een getal uit het heden en, zo luidt de kritiek, extrapoleren dat naar verwachte bevolkingsaantallen en klimaatomstandigheden in 2050. Maar hoe weten we zo zeker hoe de wereld er over een halve eeuw uitziet? Dat veranderende klimaatomstandigheden meer mensen zullen dwingen huis en haard te verlaten, is waarschijnlijk. Maar er wordt voorbijgegaan aan lastig in te schatten factoren zoals politieke besluitvorming en het menselijke vermogen tot aanpassing aan veranderende omstandigheden.

„Men neemt de wereldkaart, kijkt hoeveel mensen er leven in gebieden onder zeeniveau, neemt een voorspelling over de stijging van de zeespiegel en, hup, je weet hoeveel mensen over een halve eeuw moeten vluchten voor het water”, zegt Sabine Perch-Nielsen, onderzoeker aan de Technische Hogeschool van Zürich. „Maar zo werkt het niet”, zegt Perch-Nielsen, die onderzoek deed naar de relatie tussen klimaatverandering en migratie. „Neem China. Sommige kuststeden zijn feitelijk een halve meter lager komen te liggen, niet door zeespiegelstijging maar door afgravingen. Daar zijn nu beschermde en opgehoogde gebieden aangelegd. Die mensen hoeven dus niet weg ondanks stijgend water. Die oplossing kan ook elders worden toegepast.”

Een goed voorbeeld van uitbundig rekengedrag is volgens Perch-Nielsen de voorspelling van de Britse hulporganisatie Christian Aid. In een haast apocalyptisch aandoend rapport becijferde ze vorig jaar dat er in 2050 één miljard klimaatvluchtelingen zullen zijn – bijna eenzesde van de huidige wereldbevolking. Hoe dit cijfer tot stand kwam? Specialist Michael Cernea van de Wereldbank had berekend dat ieder jaar 15 miljoen mensen hun huis verlaten om plaats te maken voor dammen, bruggen en plantages. Christian Aid vermenigvuldigde dit getal met het aantal jaren tot 2050. Uitkomst: 645 miljoen vluchtelingen, de bulk van de voorspelde 1 miljard. Perch-Nielsen: „Alsof het een simpel rekensommetje is.”

Behalve aan sociale, politieke en economische factoren gaan klimaatonderzoekers vaak voorbij aan specifieke motieven voor migratie. „Het zijn zelden de allerarmsten die migreren”, zo weerspreekt Hein de Haas, onderzoeker aan de universiteit van Oxford, een populair misverstand. Om van Afrika te migreren naar Europa, moet vaak jaren worden gespaard. Gezinnen leggen geld bij elkaar dat bijvoorbeeld is verdiend met landbouw. Extreme droogte, zoals nu voorspeld, leidt tot minder oogst en dus tot minder opbrengsten. Zo verkleinen juist de kansen om naar Europa te trekken.

Alle aandacht voor de potentiële migratiestromen zal beleidsmakers, activisten en politici tevreden stemmen die ‘het klimaat’ graag hoog op de agenda zien staan. Minder reden tot juichen is er, ironisch genoeg, bij degenen waar het over gaat: de vluchtelingen zelf. De suggesties van hordes Afrikanen die onze kusten bestormen, zijn munitie in handen van politici die pleiten voor het verder optrekken van het Fort Europa, zegt Perch-Nielsen. „Het wordt moeilijker hierheen te migreren.”

Meer over klimaatverandering op nrc.nl/klimaat

    • Mark Schenkel