Als het melkpak met de koelkast babbelt

Een nieuwe ‘intelligente’ streepjescode is op komst.

De Europese Commissie wil de privacy strikt beschermen, producenten vrezen nadeel.

‘Waar staat mijn boek’? Met deze tekst op roze uithangborden wordt de klant in de Selexyz boekhandel van Almere naar de computer gelokt. Daar tikt hij de titel van een boek in en op het scherm verschijnt waar het te vinden is.

Op zich niet revolutionair, maar de computer vindt In Europa van Geert Mak ook als deze bloederige geschiedenis van de twintigste eeuw bij de kinderboeken is teruggezet. Ieder boek is namelijk voorzien van een RFID-tag (radio frequency identification). Deze moderne streepjescode zendt een signaal uit als medewerkers met een RFID-scanner langs de schappen lopen. Binnen enkele uren zijn de bijna 60.000 boeken geïnventariseerd en weet de computer precies waar wat staat en wat er moet worden bijbesteld.

De minuscule tags, onder een sticker op de achterzijde, worden uitgeschakeld als de klant afrekent. En dat is precies zoals de Europese Commissie het wil houden, tenzij de klant anders beslist. Dit standpunt verdedigt het dagelijks EU-bestuur in een recent gepubliceerd consultatiedocument, doorgaans de voorbode van wetgeving. De verwachting is dat RFID in de detailhandel en de logistiek op grote schaal zal worden toegepast. „Privacy vormt het hart van ons Europese samenlevingsmodel. RFID zal alleen succesvol worden als het de mogelijkheid van de klant niet beperkt om zelf controle uit te oefenen over zijn of haar gegevens”, zo citeert een woordvoerder de verantwoordelijke eurocommissaris Reding (Informatiesamenleving).

De meningen in Nederland lopen uiteen. Bij het RFID Platform Nederland, een samenwerkingsverband van bedrijven en opleidingen, en bij NXP Semiconductors, producent van RFID-tags, achten ze de privacybezwaren beperkt. Platformwoordvoerder Bart Schermer noemt EU-regels „voorbarig”, omdat de techniek nog maar beperkt wordt toegepast. Ze belemmeren volgens hem de technologische ontwikkeling.

„Brussel pleit voor opt-in, wij voor opt-out”, aldus Schermer. De tags moeten alleen worden uitgeschakeld als de klant aangeeft dat te willen. Anders is het commercieel niet meer interessant. Hij trekt de vergelijking met het mobieltje. „Vroeger zeiden sommigen ook dat ze die niet wilden. Nu heeft iedereen er een. De consument moet de techniek kunnen proeven.”

Welke toepassingen liggen er dan in het verschiet? Een woordvoerder van chipproducent NXP noemt de mogelijkheid om garantiebepalingen in de tag van een product op te slaan. „Dan hoeft de klant al die garantiebewijzen niet meer te bewaren.” Ook de intelligente koelkast wordt vaak genoemd. „Die communiceert met producten over de houdbaarheid. Als de melk bedorven is, waarschuwt de koelkast dat er nieuwe moet komen”, aldus de woordvoerder. NXP noemt Europa „roomser dan de paus” en vreest concurrentienadelen ten opzichte van bedrijven in de VS en Azië. „Wij hebben onze brief met bezwaren al naar Brussel gestuurd.”

Directeur Matthijs van der Lely van Boekhandels Groep Nederland, eigenaar van Selexyz, is het juist met Brussel eens. „Privacy is een groot goed. De klant moet zich niet ongelukkig voelen”, zegt hij. Samen met de Selexyz-vestigingen in Nijmegen en Maastricht is de winkel in Almere de enige in Nederland waar RFID al wordt toegepast. Selexyz zou de dienstverlening uit kunnen breiden als de tags ook na aankoop ingeschakeld blijven. „Je zou dan thuis je boekenkast kunnen scannen en die in onze winkel kunnen bekijken. Dan koop je nooit iets wat je al hebt”, zegt Van der Lely. Ondanks zijn eerdere opmerking ziet hij persoonlijk nauwelijks privacybezwaren bij het ingeschakeld laten van de tags. „We schakelen ze uit omdat we vermoeden dat klanten er zich ongemakkelijk bij voelen.”

Volgens Schermer van het RFID Platform zijn er wel degelijk privacybezwaren. Eén risico is dat bedrijven willen weten wat voor spullen iemand in zijn tas heeft om het bestedingspatroon te bepalen. Schermer: „Als je een dure winkel binnenloopt met alleen maar Zeemanspullen bij je, heeft de winkeleigenaar die die spullen uitleest misschien liever dat je direct weer vertrekt.”

Privacydeskundige Ronald Leenes van de Universiteit van Tilburg is dan ook duidelijk: uitschakelen moet de standaard zijn. „Door de combinatie van tags die mensen in de toekomst bij zich dragen, kun je het bestedingsgedrag en voorkeuren bepalen. Als je dan ook nog iemands identiteit weet te achterhalen, is de inbreuk op de privacy compleet”, aldus Leenes.

Het uitlezen van RFID-tags kan nu alleen op maximaal tientallen centimeters afstand, maar de verwachting is dat dat gaat veranderen. Ook dat sterkt de Europese Commissie in haar standpunt. „Wat ons betreft is het straks aan de consument zelf om te bepalen of hij wil dat zijn pak melk communiceert met zijn koelkast”, aldus de woordvoerder van Reding.

RFID-tags aan of uit? Discussieer meer op nrcnext.nl/opinie