Koopman van de dood

Viktor Bout profiteerde van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie: goedkope vliegtuigen, goedkope wapens.

En de inlichtingendiensten letten op andere zaken.

Viktor Bout afgelopen zaterdag in de gevangenis van Bangkok. Foto AFP/Saeed Khan Russian arms dealer Viktor Bout waits behinds bars at a detention center of criminal court in Bangkok on March 8, 2008. A Thai court sent Russian arms dealer Viktor Bout to a maximum security prison, as his lawyer denied that the man known as the "Merchant of Death" was supplying arms to Colombian rebels. Over the years, the former Soviet air force officer is said to have supplied arms to Afghanistan's hardline Taliban militia, Osama bin Laden's Al-Qaeda terror network, Marxist rebels in South America and former Liberian leader Charles Taylor. AFP PHOTO / Saeed KHAN AFP

Koopman van de dood, posterboy van de internationale wapenhandel, de man die oorlogen mogelijk maakt – het zijn maar een paar van de bijnamen van Viktor Bout, de 41-jarige Rus die vorige week werd gearresteerd in een vijfsterrenhotel in Bangkok, Thailand.

Viktor Bout (spreek uit: ‘boet’) is volgens wapenexperts van de Verenigde Naties en inlichtingendiensten als de CIA één van de grootste, meest veelzijdige wapenhandelaren ter wereld. In 2003 omschreef de VN ‘Victor Anatoljevitch Bout alias Butt, Bont, Buttee, Boutov, Sergitov Vitali’ aldus: „Zakenman, handelaar en transporteur van wapens en mineralen. Wapenhandelaar in strijd met VN-resolutie 1343. Steunde het regime van voormalig president Charles Taylor [van Liberia, red.] in diens pogingen Sierra Leone te destabiliseren, om zo illegaal toegang tot diamanten te krijgen.”

Viktor Bout is óók de man op wiens leven in 2005 de film Lord of War werd gebaseerd, met Nicholas Cage in de hoofdrol. In de openingsscène van die film staat Nicholas Cage als Yuri Orlov/Viktor Bout tussen duizenden lege kogelhulzen. De voice-over zegt: „Er zijn op de hele wereld 550.000 miljoen wapens in omloop, één voor elke twaalf mensen op aarde. De vraag is: hoe bewapenen we de overige elf?”

En vorig jaar nog kwam Bouts biografie Merchant of Death uit, van de Amerikaanse journalisten Douglas Farah en Stephen Braun. Het boek beschrijft hoe Viktor Bout uitgroeide tot één van de belangrijkste spelers in de illegale wapenhandel na de Koude Oorlog. Geen van zijn concurrenten slaagde erin een vergelijkbaar imperium op te bouwen. Het verschil tussen Bout en de anderen, schrijven Farah en Braun, is dat hij een complete dienst leverde: hij regelde de financiering, organiseerde het transport en bracht de wapens van deur tot deur. Viktor Bout, was zijn reputatie, kon wapens, vliegtuigen en helikopters leveren op elke plaats ter wereld.

Eigenlijk weten we maar weinig met zekerheid over hem, zelfs niet waar hij is geboren. Zelf zei Bout in 2002 in een interview voor de Russische radio dat hij ter wereld kwam in Turkmenistan. Andere bronnen zeggen Tadzjikistan, weer andere Oekraïne. Bout zegt dat hij studeerde aan het prestigieuze Sovjet Militair Instituut voor Buitenlandse Talen in Moskou, waarna hij officier werd bij de luchtmacht. Volgens Britse en Zuid-Afrikaanse inlichtingendiensten was hij geheim agent voor de KGB.

Zeker is dat toen de Koude Oorlog in 1989 afliep, Viktor Bout voor zichzelf begon. „Bout zag mogelijkheden in de chaos na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie”, zegt Simon Wezeman, leider van het wapenhandelproject van het gezaghebbende Zweedse vredesinstituut Sipri. „Plotseling waren er goedkope, afgedankte Antonov-vliegtuigen van de Sovjetluchtmacht verkrijgbaar. De gigantische voorraad wapens was overbodig geworden en werd bewaakt door slecht betaalde, ontevreden militairen. En er was een stijgende vraag naar wapens in de vele burgeroorlogen.”

Met zijn contacten in het leger bouwde Viktor Bout vervolgens een netwerk van luchttransportbedrijven op. Volgens Farah en Braun van Merchant of Death bezat Bout eind jaren negentig vijftig vliegtuigen en enkele tientallen luchtvaartmaatschappijtjes en logistieke bedrijfjes. Hij had zo’n driehonderd mensen in dienst. Het draaide allemaal om logistiek, zegt Wezeman: „Bout wist bij wie hij wapens kon kopen, welke autoriteiten hij kon omkopen en waar de mazen van de wet zaten.”

Hoe is het mogelijk dat een enkele illegale wapenhandelaar zo’n enorm imperium kon opbouwen? Alleen al om toestemming te krijgen voor internationale vluchten moet een vliegtuig zijn geregistreerd in een land waar onderhoud en luchtwaardigheid worden gecontroleerd. Maar Viktor Bout, aldus een VN-onderzoek uit 2000, ontdook lokale wetten en inspecties door zijn vliegtuigen herhaaldelijk in verschillende landen te registreren. Vaak in Liberia, dat zijn luchtvaartregistratie had uitbesteed aan zakenpartners, die Bout hielpen zijn luchtvaartmaatschappijtjes op te zetten.

De lijst van Viktor Bouts vermeende klanten is een who is who van autoritaire regimes en rebellen van de jaren negentig, met het zwaartepunt in Afrika. Bout zou wapens hebben geleverd aan de Afghaanse krijgsheer Ahmed Shah Massoud, maar ook aan Massouds vijand, de Talibaan. Hij werkte voor de regering van Angola, maar leverde net zo goed wapens aan UNITA, de rebellengroep die de regering wilde verdrijven. Andere waarschijnlijke klanten: de Zaïrese leider Mobutu Sese Seko, de Liberiaanse dictator Charles Taylor, de Colombiaanse rebellenbeweging FARC, de Libische leider Moammar Gaddafi.

Lange tijd viel deze handel de internationale inlichtingendiensten nauwelijks op. Sterker, terwijl Bout wapenembargo’s van de Verenigde Naties schond, nam hij óók deel aan humanitaire operaties: ook die brachten geld op. In 1993 vloog Bout een Belgische VN-vredesmacht naar Somalië. Een jaar later bracht hij Franse troepen naar Rwanda.

En weliswaar bevroor het Amerikaanse ministerie van Financiën na 9/11 zijn banktegoeden, maar tegelijk werd Bout door het Pentagon ingehuurd om materiaal voor de luchtmacht naar Irak te vliegen. Hij had nu eenmaal veel ervaring met logistieke operaties onder moeilijke omstandigheden – en was vaak als eerste beschikbaar. Volgens Farah en Braun van Merchant of Death had Bout bovendien het geluk dat de VS in beslag werden genomen door de war on terror: er was simpelweg minder belangstelling voor wapenhandel in gebieden die niet onder die oorlog vielen.

Viktor Bout heeft altijd ontkend dat hij zich met illegale wapenhandel bezighield. „De media hebben deze zaken opgeklopt de afgelopen vier jaar, maar de inlichtingendiensten kunnen niet bewijzen dat ik schuldig ben”, zei hij in 2002 tegen de Russische radio. Volgens hem had hij een normaal transportbedrijf. Dat Bout weliswaar werd beschuldigd, maar jarenlang door geen enkele regering werd aangeklaagd wegens wapensmokkel „laat zien hoe moeilijk het is dergelijke wapenhandelaren aan te pakken”, zegt Wezeman van Sipri: „Hij wist donders goed wat hij deed. Hij maakte gebruik van complexe zakelijke constructies en frauduleuze praktijken. En er is nauwelijks controle op vluchtgegevens.”

Daar komt bij dat VN-wapenembargo’s onder internationaal recht juridisch wel bindend zijn, maar dat „de VN niet de macht heeft ze te handhaven”. Wezeman: „Dat moeten landen zelf doen. De VN kan alleen helpen, door bewijsmateriaal te verzamelen op basis waarvan een aanklacht kan worden ingediend.”

Het enige deugdelijke onderzoek naar de activiteiten van Bout stamt volgens Wezeman uit 2000 en 2001, toen VN-onderzoekers aantoonden dat zijn bedrijven wapenembargo’s voor Liberia, Sierra Leone en Angola schonden. „Het probleem is dat veel landen het schenden van embargo’s niet strafbaar stellen, zeker niet als ze zelf boter op hun hoofd hebben.”

Maar nu is Bout dan toch tegen de lamp gelopen: de Amerikaanse drugsbestrijdingsdienst DEA had een val voor hem gezet. Volgens de aanklacht zijn Amerikaanse agenten die zich voordeden als rebellen van de FARC, binnengedrongen in de organisatie. Via Bouts (nog voortvluchtige) compagnon Andrew Smulian sloten ze een deal voor de aankoop van honderd raketten. De FARC staat op de lijst van internationale terreurlijst, contact met de groep is strafbaar. Bij het bezegelen van de deal, in Bangkok, werd Bout opgepakt. De VS hebben om zijn uitlevering gevraagd.

Wezeman hoopt dat de arrestatie van Bout een afschrikkende werking zal hebben. „Hij had een aura van onaantastbaarheid. Dat is in één klap verdwenen. De boodschap voor andere wapenhandelaars is nu: je bent niet veilig.”

Bekijk de trailer van Lord of War via nrcnext.nl/links

    • Toon Beemsterboer