‘Nederland slimmer dan Denemarken’

De reactie op de Deense Mohammed-cartoons was hevig. Den Haag pakt het met de Koranfilm van Wilders beter aan, zegt de Deense hoogleraar Klausen.

Jytte Klausen SPECIAL FOR SCANPIX Jytte Klausen, professor of political science atBrandeis Uniniversity, at her house in Brookline, Massachusetts, 22 November 2006. AFP PHOTO/Nicholas KAMM AFP

Nederland is slimmer geweest dan Denemarken, zegt Jytte Klausen, hoogleraar politieke wetenschappen in de Verenigde Staten. Ze volgt de naderende storm rond de film van Geert Wilders, zoals ze ook de Deense cartooncrisis volgde. Nederland heeft volgens haar veel geleerd van die crisis. Zo liet de regering bijvoorbeeld weten dat er juridische stappen volgen als Wilders met zijn film over de Koran de wet overtreedt.

Klausen groeide op in de Deense stad Aarhus, met de Jyllands-Posten. In 2005 publiceerde die krant spotprenten van de profeet Mohammed. Bij wereldwijde protesten en rellen in reactie daarop vielen honderden doden. Sommige moslimlanden riepen op tot een handelsboycot van Denemarken. Haar boek over de cartooncrisis verschijnt volgend jaar bij Yale University Press.

U heeft uw onderzoek voor het boek net afgerond met een reis naar Egypte, volgens u de sleutel tot de cartooncrisis. Waarom?

„De Egyptenaren organiseerden het diplomatieke protest tegen de Deense spotprenten. Dat deden ze binnen tien dagen na publicatie. Mensen zeggen dat er in de maanden tussen publicatie en straatprotesten niets gebeurde, maar dat is onwaar. Er was een enorme diplomatieke campagne. Al in haar eerste berichten aan haar ambassadeurs sprak de Egyptische regering van een handelsboycot.

„Deze diplomatieke campagne was bedoeld om de Deense regering uitspraken te laten doen over het recht van moslims op gelijke gerechtelijke bescherming. De Deense regering deed dat niet. Uiteindelijk willen de Egyptenaren dat Europese moslims dezelfde bescherming genieten als joden. Dat komt steeds weer ter sprake.”

Vervolgens waren de straatprotesten tegen de spotprenten niet spontaan, maar geregisseerd?

„Vier maanden na de diplomatieke protesten hoorde het grote publiek pas van de cartoons. De Egyptische regering schakelde de religieuze autoriteiten in, en via de moskeeën werd de woede onder het publiek gezaaid. Ik weet dat zelfs de Egyptische religieuze autoriteiten oorspronkelijk niets van de cartoons afwisten. Pas in december 2005 hoorden zij ervan.”

Als de protesten geregisseerd waren, kan Nederland iets dergelijks ontzenuwen door vooraf met de belangrijkste autoriteiten te praten?

„Ja. De Arabische Liga en de Egyptische regering hebben een procedure voor het omgaan met dit soort provocaties, en die heeft de Nederlandse regering gevolgd: diplomatieke brieven, publieke statements dat er, als de Wilders-film wordt vertoond en er vermoedens bestaan dat wetten overtreden zijn, juridisch wordt opgetreden.

„Dat was precies wat de Liga, de Egyptische regering en de Organisatie van de Islamitische Conferentie wilden horen. Zij zoeken een teken dat Europese regeringen verantwoordelijkheid nemen voor het beteugelen van wat de islamitische wereld ziet als een oorlog tegen de islam, gevoerd door mensen als de Deense tekenaars en Wilders.

„Nederlandse moslimorganisaties hebben een leidende rol genomen. Zij zijn bezig met stille diplomatie. Ik denk vooral aan de Turkse organisatie Milli Görüs in Nederland. Die zien het als zelfbescherming. Zij denken dat dit soort zaken de positie van moslimorganisaties beschadigt.”

Wordt Nederland in islamitische landen geloofd?

„Ja. Deels omdat de regering haar kritiek op Geert Wilders al heeft geuit. De Moslimbroederschap heeft opgeroepen tot rust rond de Wilders-film, en haar vertrouwen uitgesproken dat de Nederlandse regering juridische middelen zal gebruiken. De Broederschap was heel belangrijk in de oproep tot de demonstraties tegen de spotprenten.”

Het Nederlandse kabinet heeft dus van Denemarken geleerd?

„Ja. Het Deense geval is heel nauwkeurig bestudeerd. Er bestaat een draaiboek. Maar er zijn in Nederland ook mensen als Wilders die niet naar dat draaiboek willen handelen, en er zijn mensen die de regering van appeasement van moslims zullen beschuldigen als deze diplomatieke initiatieven worden genomen. En er zijn mensen die doodsbedreigingen versturen en moorden plegen. Theo van Gogh werd vermoord door iemand die niet onder andermans controle stond: een onafhankelijke acteur. Dát is het gevaar voor Nederland.”

Waarom werd bij protesten in Afghanistan de Nederlandse vlag verbrand?

„Dat is heel interessant, net als de Pakistanen die YouTube afsluiten vanwege de film van Wilders. Zij verwarren Nederlanders soms met Denen. Pakistans grootste Engelstalige krant rechtvaardigde de YouTube-actie met een verwijzing naar de Deense spotprenten. Maar het ging hen vooral om binnenlandse Pakistaanse en Afghaanse politiek, niet zozeer om Nederlanders en Denen. In Nigeria kwamen bij rellen over de spotprenten 250 mensen om die er eigenlijk niets mee te maken hadden. Het werd in een bestaand conflict ingevoegd.

„Voor de Afghanen en Pakistanen was het onderdeel van de westerse oorlog tegen de islam. Zij zien het als een clash of civilizations. Dat gelooft eigenlijk iedereen in de islamitische wereld. De spotprenten en Wilders worden vooral gezien als gericht tegen de islamitische middenklasse. Helaas wordt de woede over de spotprenten nu overgedragen naar de Nederlandse kwestie.

„Men begrijpt niet waarom dit in Europa gebeurt. Er heerst volstrekt onbegrip. Toen zeventien Deense kranten vorige maand de spotprenten herdrukten, deden ze dat uit ‘solidariteit’ met de tekenaar omdat hij met de dood was bedreigd. Ik begreep niet waarom zij dat als solidariteit beschouwden. Het versterkte alleen maar zijn symbolische waarde als doelwit. De Denen zien dit als hand in hand liedjes zingen tegen de Duitsers, zoals in de oorlog. Ik probeerde dat idee van solidariteit aan de secretaris-generaal van de Arabische Liga uit te leggen. Hij kon het conceptueel niet begrijpen.”

Lijdt Denemarken nog steeds onder de cartoonaffaire?

„De boycot van Denemarken wordt een langdurige affaire. Het wordt in Denemarken niet vaak besproken, maar het is wel belangrijk. Maar het wordt vooral door Deense non-gouvernementele organisaties gevoeld. Hun partners verdwijnen.

„De Denen proberen nu sorry te zeggen bij ontmoetingen met moslimdiplomaten en regeringsafgevaardigden, terwijl ze thuis ontkennen dat ze dat doen.”

Is er iets wat Nederland beter had kunnen doen?

„Ik denk dat ze hebben gedaan wat ze konden. Want natuurlijk moeten ze de vrijheid van meningsuiting beschermen. Een moeilijk element voor de regering is dat Wilders misschien vrijer is geweest om zijn mening te uiten doordat hij voortdurend onder politiebescherming staat.”

Bent u ondanks alles bang voor wat Nederland te wachten staat?

„Ik denk niet dat Nederland een handelsboycot of zoiets wacht, maar ik ben wel bang. Want ik heb sommige van de doodsbedreigingen gezien die Jyllands-Posten heeft ontvangen. En dat gaat komen. Voor de politie is het een nachtmerrie. Er zullen duizenden doodsbedreigingen komen. Hoe kun je de serieuze eruit pikken? Er is geen bewijs dat ook maar één bedreiging rond de Deense cartoons uit het buitenland kwam. Het is allemaal binnenlands.”

    • Simon Kuper