Kunst die íedereen voor het hoofd stoot

De tentoonstelling ‘Surrend: ZOG’ in Berlijn moest kort dicht na dreigtelefoontjes van – vermoedelijk – beledigde moslims. Nu staan er stevige bewakers.

‘Domme steen’ van Surrend, onderdeel van een vierluik Foto AFP ‘Domme hoed’ van Surrend, onderdeel van een vierluik Foto AFP EDITORS NOTE: THE GALLERY REQUESTS THAT ALL FOUR PANELS BE VIEWED TOGETHER, NOT SEPARATELY View of a work featuring four panels by Danish artists from the satirical "Surrend" group, at the Nord gallery in Berlin on February 29th, 2008. The fourth panel (L) which features a photograph of the Kaaba -- the cube-shaped building inside the Grande Mosque in Mecca, and bearing the inscription "Dumb Rock" has been temporarily removed after the gallery received threats as the work was deemed to be offensive to Muslims. The show by Danish collective Surrend is aimed at depicting what they say is the absurdity of extremism in all religions. AFP PHOTO JOHN MACDOUGALL AFP

Twee potige bewakers houden de wacht bij een galerie in Berlijn. Bezoekers kijken schichtig om zich heen voordat ze dit pand der kunsten betreden. De ruiten zijn geblindeerd. Een onopvallend bord voor de ingang vermeldt cryptisch: ‘Surrend: ZOG’

Rondom de Turmstrasse in de Berlijnse wijk Moabit dreigde deze week even een kleine stadsoorlog. Galerie Nord van de Kunstverein Tiergarten, die sinds haar oprichting in 2005 geëngageerde kunst exposeert, moest kortstondig sluiten omdat een expositie van het Deense kunstenaarscollectief Surrend tot dreigementen leidde van (vermoedelijk) moslims. Die zouden zich hebben gestoord aan een affiche dat in de galerie hangt.

De titel van de expositie luidt ZOG, een afkorting voor Zionist Occupied Government. Het acroniem wordt gebruikt door neonazi’s en anderen die er hun waandenkbeeld mee verklaren dat joden overal de dienst uitmaken.

Surrend is een Deense kunstenaarsgroep rond Jan Egesborg die met provocatieve kunst wereldwijd de aandacht trekt. Pia Bertelsen en hij hebben Surrend in 2006 opgericht, het jaar waarin Denemarken internationaal in het nieuws kwam door cartoons van de profeet Mohammed, afgedrukt in de Jyllands-Posten. De Surrend-kunstenaars strijden „tegen iedere vorm van extremisme en voor de vrijheid van meningsuiting”.

Ze sparen niets en niemand. Onverdraagzame moslims en joden, antisemieten, liegende politici, kerkvorsten met een dubbele moraal – ze worden allemaal op de korrel genomen op deze kleine maar indringende expositie. De Surrend-affiches zijn ook in het straatbeeld te zien, opgeplakt in de steden van Europa.

Met een advertentie in de Teheran Times van 21 december 2006 zette Egesborg het Iraanse bewind voor schut met een tekst die president Bush hekelde. Onder een foto van president Ahmadinejad stond geschreven: „Support his fight against Bush/ We are also tired of Bush/ Iran has the right to produce nuclear energy/ No US aggression against any country/ Evil US military stay home”. Was ondertekend: Danes for world peace. (,,Steun zijn strijd tegen Bush/ Wij zijn Bush ook zat/ Iran heeft het recht om kernenergie te produceren/ Geen agressie van de VS tegen welk land dan ook/ Duivels VS-leger blijf thuis./ Denen voor wereldvrede).”

De advertentie werd afgedrukt, maar de censors hadden over het hoofd gezien dat de eerste letters van de tekst het woord ‘SWINE’ opleveren. En zo stond dat woord verhuld onder de foto van Ahmadinejad.

In de galerie in Berlijn-Moabit zijn kunst en politiek een twee-eenheid geworden die effectief is en shockeert. Dat gebeurt in een licht ontvlambare, multiculturele wijk; in een winkelstraat die schuin tegenover Galerie Nord een Turkse bakker herbergt.

Enkele affiches zijn ironisch, de meeste snoeihard. Subtiliteit ontbreekt. Maar ze zetten wel aan tot denken en tot debat. In de galerie vertellen bezoekers elkaar wat ze van de expositie vinden. „Een schande”, roept een vrouw verontwaardigd. Maar haar partner geniet zichtbaar van het onderuit halen van de politieke correctheid.

Broederlijk naast elkaar hangen affiches over moslims en joden. Op een poster is de Ka’aba te zien, het kubusvormige gebouw in de Grote Moskee van Mekka. De Ka’aba geldt als het centrale heiligdom van de islam. ‘Domme Steen’ staat erboven. Op het affiche ‘Domme Hoed’ is een gelovige jood met zwarte hoed en gebedslokken afgebeeld. Met als tekst: „Wij neuken met een gat in het laken en jagen de primitieve Arabieren de bomen in, waar ze thuishoren.”

De poster ‘Domme Steen’ is de steens des aanstoots geworden. Moslims eisten eerst verwijdering ervan. Toen dat niet gebeurde volgden dreigementen, waarna Galerie Nord een paar dagen dicht moest. Nu wordt het kunsthuis bewaakt, maar de collectie is niet aangepast. De directie liet in een verklaring weten dat het „in het geheel niet om een anti-islamitische tentoonstelling gaat”.

De uitingen van de Deense kunstenaars hebben de Duitse hoofdstad een week lang beziggehouden. In de catalogus van de expositie schrijft de artistiek leider van de galerie, dr. Ralf Hartmann: „De posters van Surrend schudden elk maatschappelijk immuunsysteem door elkaar en tonen wat niemand wil zien”.

Iédereen kan zich opwinden over de kunst van Surrend.

Surrend: ZOG, t/m 29 maart. Galerie Nord, Turmstrasse 75, Berlijn