Het Elgar-Enigma is opnieuw opgelost

Volgende week klinken de Enigma-variaties van Elgar in Rotterdam, juist nu het raadsel na ruim een eeuw eindelijk is ‘opgelost’.

Het Elgar Enigma: niet de zoveelste thriller à la Dan Brown, maar een écht en veel ouder mysterie. Musicologen bijten zich al ruim een eeuw stuk op het raadsel van de populaire Enigma-variaties (1899) van de Brit Edward Elgar (1857-1934). Er zou een muzikaal thema in verstopt zitten, met een voor Elgar zeer persoonlijke betekenis.

De componist gaf wat hints: het gaat om een bekende melodie, die niet letterlijk tot klinken komt, maar er wel mee te combineren valt. Dat niemand het oploste, verbaasde en irriteerde hem. Hij nam zijn raadsel mee het graf in.

Talloze antwoorden zijn er sindsdien geopperd: van God Save the Queen, Auld Lang Syne en de ‘Praagse’ symfonie van Mozart tot een filosofisch begrip als ‘de liefde’.

Een bekende theorie is afkomstig van de Nederlander Theodore van Houten, die zijn eigen dochter, actrice Carice van Houten, vernoemde naar die van Elgar. Volgens Van Houten past een fragment uit het officieuze Britse volkslied Rule Brittania precies op het variatiethema.

Aan alle speculatie komt nu, als het aan lexicograaf en amateurmusicoloog Hans Westgeest ligt, abrupt een eind met zijn oplossing van Elgars enigma. Volgens Westgeest is de melodie die men zoekt het beroemde thema van het tweede, langzame deel uit Beethovens Sonate nr. 8 ‘Pathetique’.

Die melodie is al vaker in verband gebracht met de variaties, maar niet eerder met zulk concreet ‘bewijs’ als Westgeest levert in zijn boekje, dat tevens leest als een toegankelijke inleiding op de Enigma-variaties.

Westgeest heeft voor zijn oplossing wel een noodgreep nodig: hij creëert een soort oerthema uit het thema dat klinkt aan het begin van de Enigma-variaties en de beroemdste variatie, nummer 9 ‘Nimrod’. Dit ‘Elgar-thema’, zoals hij het noemt, vormt een omspelend contrapunt bij de ‘Pathetique’, althans, gedurende twee maten.

Waarom zou Elgar een thema van Beethoven in zijn werk verstoppen?

„Toen Elgar eens in een depressie zat, moedigde zijn vriend August Jaeger hem aan het voorbeeld van Beethoven te volgen. Die had het immers ook moeilijk gehad, maar beet zich vast in zijn werk en zijn creatieve gave, en heeft daarna de mooiste muziek gemaakt. Dit was een heel belangrijk inzicht voor Elgar. De variatie ‘Nimrod’ is aan Jaeger opgedragen.”

Is het geen zwakte dat uw oplossing eigenlijk alleen de eerste twee maten van het thema verklaart?

„Nee. Ik denk juist dat deze maten de kern van het werk vormen. Die kern is vervolgens uitgebreid tot het variatiethema en het Nimrod-thema.”

En de theorie van Van Houten?

„Die rammelt aan alle kanten. De overeenkomst tussen Rule Brittania en het variatiethema betreft maar een paar noten en dat zijn helemaal geen bijzondere noten. Verder komt hij ter ondersteuning met allerlei vergezochte anagrammen, die maken het ook niet sterker.”

Hans Westgeest: Elgars Enigma-variaties: Het raadsel opgelost. 73 Blz., €13,50,CorbuloPress,www.corbulopress.nl of via de boekhandel. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest voert de Enigma-variaties uit op 14/3 in De Doelen, Rotterdam. Inl.: www.dedoelen.nl.

    • Jochem Valkenburg