De angst voor intelligent tegenspel

Tekening Ruben L. Oppenheimer Oppenheimer, Ruben L.

Redacteur NRC Handelsblad

In de Eerste en de Tweede Kamer werden deze week debatten gevoerd die model kunnen staan voor hoe het toegaat in het parlement. Over de Eerste Kamer lees en hoor je zelden, tenzij een ex-eredivisie politicus een Nacht van … optuigt. In de Senaat wordt regelmatig verstandig hardop nagedacht. Zo ook deze week over het kabinetsplan fiks te snoeien in de adviesraden.

In de Tweede Kamer werd, daarbij vergeleken, een tweede divisie-debat gevoerd over de ‘gratis schoolboeken’. Een warrig gemotiveerd voorstel, vaag gedefinieerde uitvoeringsmaatregelen, vragen over niet beschikbare adviezen, een staatssecretaris van Onderwijs die de juridische en macro-economische kanten niet overziet en zich vasthoudt aan haar meegebrachte formuleringen.

Resultaat van het schoolboekendebatje: de aarzelende PvdA-fractie houdt de sleutel in handen en of het ja of nee wordt, in beide gevallen weet niemand wat er terechtkomt van de opeens onvermijdelijke aanbestedingscarrousel, van de prijzen die uitgevers voor al die opgeleukte methodes kunnen blijven vragen. Gezien de hardnekkig vage antwoorden van de staatssecretaris weet geen enkele docent of op schoolniveau kan worden bepaald met welke boeken wordt gewerkt.

Alle deelnemers aan deze poging tot publieke besluitvorming deden hun best. Maar het was een voorbeeld van de blindvliegpolitiek waar de Tweede Kamer zich steeds vaker in beweegt. Het was zo’n debat dat het nut illustreerde van een degelijk, onpartijdig onderzoeksinstituut ten dienste van de Kamer. Dat had althans een aantal feiten vooraf kunnen ophelderen. Wat is er juridisch waar van die Europese aanbestedingsplicht, waarom zijn schoolboeken in andere Europese landen gemiddeld zo veel goedkoper, enzovoort?

De enige bleke ster die boven de zaal stond was, zoals zo vaak, het Coalitieakkoord. Dat zegt: schoolboeken worden gratis. Voor staatssecretaris Van Bijsterveldt is het een voorbeeld van de gezinspolitiek waar dit kabinet voor staat. Dat de Raad van State het inkomenspolitieke doel van de maatregel als ineffectief heeft bestempeld (de lagere inkomens kunnen extra schoolkosten al declareren; hogere inkomens hebben het niet nodig), liet haar koud. Gezinnen met schoolgaande kinderen verdienen een extra steuntje.

Het is zeer de vraag of die gezinnen daar veel aan hebben, puur economisch gezien. Als de staatssecretaris nog eens in het advies van de Raad van Economische Adviseurs (REA) over de Miljoenennota (25 september 2007) kijkt, zou zij misschien zien dat ook de gezinnen die zij een warm hart toedraagt meer gebaat zijn bij een gestage groei van de productiviteit dan van knutseldouceurtjes die er niet voor zorgen dat Nederlanders meer produceren, en daardoor meer te besteden krijgen.

Het schoolboekendebatje is dubbel ironisch omdat het onderwijs met weer een struikgewas aan bemoeierij wordt opgescheept terwijl het rapport van de commissie-Dijsselbloem nog warm is. Die door de Tweede Kamer zelf ingestelde commissie constateerde half februari dat de politiek de laatste twintig jaar te veel ideetjes over hoe je les moet geven aan scholen heeft opgelegd en zich te weinig heeft beperkt tot wat kinderen moeten leren.

Een paar weken later zit het kabinet de beleidsvrijheid van scholen alweer te beknotten omwille van weer een ideetje. Met open ogen. Miljoenen worden gereserveerd voor juridisch en ander advies voor als die aanbestedingen uitlopen op een hel. Scholen moeten mankracht vrijmaken voor dit circus. En zij mogen wel de vereisten maar niet de titel en auteur van de gewenste boeken opgeven. Alsof zij moeten zeggen: doe mij een Griek die een reisverslag heeft geschreven, maar Homerus mag niet worden genoemd. Dat zou tegen de Europese regels zijn. Kan niet echt waar zijn.

De Tweede Kamer, die de grootste moeite heeft hoofd- en bijzaken te ordenen, koos onlangs in volkomen stilte ervoor niet langer te worden geadviseerd door vijf topeconomen, die belangeloos en zonder dubbele agenda een paar keer per jaar een ingewikkeld vraagstuk in niet meer dan tien kantjes tegen het licht hielden. De REA, die scherpe adviezen schreef over begrotingsbeleid, de vastzittende woningmarkt, bureaucratisering en overregulering en over hoe moeilijk het is de overheid effectiever te maken – die raad bestaat sinds begin dit jaar niet meer.

De REA was een ideale raadgever van een Tweede Kamer die ernst maakt van zakelijk tegenspel. Anders dan de bekende adviesraden van de regering, adviseerde de REA zonder ambtelijke ondersteuning van enige omvang. Vijf slimme economen en een secretaris. Die uit enthousiasme voor de publieke zaak drie jaar geleden aan het werk togen. Op verzoek van de Tweede Kamer. Drie leden kregen er een ruime meerderheid voor warm: De Nerée (CDA), Crone (PvdA) en Bakker (D66). Het zou misschien een aanzet zijn tot zoiets als het Congressional Budget Office, de immens competente eigen denktank van het Amerikaanse Congres.

Maar na de verkiezingen was het tij gekeerd. De nieuwe coalitie produceerde als een geconstipeerde ziener het moeizame regeerakkoord dat ook na honderd dagen burgerbezoek nog steeds niemand helder voor ogen staat. Een ding werd wel duidelijk: CDA, PvdA en ChristenUnie waren niet meer gediend van allerlei soms tegendraads advies. Kritiek op Zalms pro-cyclisch begrotingsbeleid, nee dank u. Hypotheekrenteaftrek, verboden onderwerp!

Minister Ter Horst kreeg dinsdag van de Eerste Kamer flinke tegenwind bij het regeringsplan de adviesraden op allerlei terreinen samen te voegen of sterk te beknotten. Op voorstel van haar helder Nederlands sprekende partijgenoot Putters nam de Senaat een motie aan die de minister duidelijke richtlijnen gaf voor het huiswerk dat zij gaat overdoen.

In de Tweede Kamer was het vorig najaar ook een sociaal-democraat, Paul Tang, die een sleutelrol speelde. In zijn geval met het kabinet mee. Na het vertrek van Ferd Crone naar Leeuwarden was de PvdA-fractie niet meer gediend van onafhankelijk economisch advies. Een nieuwe meerderheid zag het nut niet van een politiek onafhankelijke raadgever. Zonder duidelijke steun bij de opdrachtgever hielden de drukbezette economen in de REA het voor gezien. Geen teken van kracht van de coalitie. Bijzonder stom van de Kamer.

Wilt u reageren? Schrijf de auteur: opklaringen@nrc.nl of neem online deel aan de discussie op nrc.nl/chavannes (Reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie).

    • Marc Chavannes