En de dingen die helemaal niet voorbij gaan

Louis Couperus: Van oude mensen en de dingen die voorbij gaan. Voorgelezen door Henk van Ulsen. Rubinstein, 10 cd’s. Luisterduur 10 uur en 25 min. € 29,95

Bernlef: Buiten is het stil. Voorgelezen door Bernlef. Rubinstein, 3 cd’s. Luisterduur 250 min. € 12,95

Wanneer de boekenweek over ‘Van oude menschen…’ in de tijd van Couperus zelf had plaatsgevonden, dan hadden er vast minder boeken over dementie in de schappen gelegen. De desintegrerende geest die de eigen wereld wil blijven begrijpen – dat was niet de kant van ouderdom die Couperus interesseerde. Hij situeerde de beperkingen van de menselijke geest liever in personages die hun gevoelsleven niet kunnen beheersen, zoals Eline Vere, en die daarom compleet beheerst worden door het noodlot. Het verval speelt bij Couperus weliswaar een grote rol, maar liever dan de ondergang van een mens beschrijft hij de ondergang van een familie, een beschaving, een wereld.

Ouderdom is daarbij geen symbool van ondergang. In het boek dat als naamgever van de huidige boekenweek dient (en dat Couperus schreef op 42-jarige leeftijd), is het oudste personage allerminst vergeetachtig.

Het verhaal wordt door Henk van Ulsen prachtig voorgelezen, hij is een gelouterd Couperusvertolker en hij weet de sfeer van het Haagse milieu rond de eeuwwisseling overtuigend neer te zetten. Geen moment krijg je de indruk met een gedateerd verhaal te maken te hebben. Daarvoor is het boek ook spannend genoeg opgebouwd wanneer er verteld wordt over de 97-jarige Ottilie Dercksz die, samen met haar minnaar Emile Takma, een duister geheim met zich meedraagt. Zestig jaar geleden hebben ze gezamenlijk Ottilies echtgenoot vermoord, maar vergeten, ho maar. Sterker nog: het goede geheugen en de ouderdom worden bij Louis Couperus al dan niet een straf voor begane daden.

Wegens de talrijke boeken over de menselijke geest en het verval ervan, had het boekenweekthema wellicht beter vernoemd kunnen worden naar Waarom het leven sneller gaat wanneer je ouder wordt, de geheugenklassieker van Douwe Draaisma uit 2002 (de auteur was 49). Hij legt uit dat wanneer je je verveelt de tijd langzamer lijkt te verlopen. Met dat idee wist Couperus wel raad, met zijn beschrijvingen van oude mensen in een verveeld Haags milieu. Maar, aldus Draaisma, juist iemand die zich z’n hele leven heeft verveeld, krijgt het idee dat de tijd te snel is gegaan. Draaisma geeft zelfs een letterlijke verklaring van de titel: een zandloper slijt, waardoor de tijd létterlijk verliep. Het roept associaties op met de zeef: zou je de geest op leeftijd kunnen vergelijken met een versleten zeef?

In Buiten is het maandag (nu ook als luisterboek; Bernlef was 66 toen het boek verscheen) draait het om het verval van die geest en de pogingen van Stijn Bekkering om die tot stilstand te brengen. Bekkering is uitdrager van beroep, en hij geeft de dingen een verleden door ze een verhaal toe te dichten, zo krijgen ze een betekenis in plaats van dat ze vergeten worden – ongeveer zoals Draaisma beschrijft dat je zaken kunt vergeten zodra je ze gefotografeerd hebt.

Er zit bijna een eeuw tussen de twee romans over ouderdom en verval, en het verschil zegt veel over de veranderende manier waarop tegen de menselijke geest wordt aangekeken. Sommige verschillen liggen voor de hand: Couperus beschrijft met gevoel voor detail de Haagse beschaving op zijn retour: elk onderdeel is op zijn plek en er is nauwelijks ruimte voor suggestie, zozeer legt Couperus met zichtbaar genoegen de vinger op elke zere plek. Bernlef is juist schaars – hoewel in de voorgelezen versie het notitie-achtige minder duidelijk naar voren komt, maar Bernlefs nonchalante manier van voordragen doet toch goed recht aan Stijns terloopsheid – zijn plot wordt indirect verteld, grotendeels juist via die suggestie. De onmogelijkheid van vergeten en de angst voor het vergeten: er zit krap een eeuw tussen, maar het noodlot is gebleven, ongeacht of dat nu van buitenaf komt of van binnenuit – zaken die niet voorbij gaan.

Douwe Draaisma: Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt. Voorgelezen door Jan Meng. Rubinstein, 6 cd’s. € 19,95Bernlef: Hersenschimmen. Voorgelezen door Bernlef. Rubinstein, 6 cd’s. € 19,95Tijdens de Boekenweek is bij de boekhandels een gratis audio-cd ‘Big Bang tot heden’ (Home Academy) af te halen.

    • Toef Jaeger