Elke roos zijn doornen

Tot slot van deze serie een bijzonder geval van tanden-kunst: de vagina dentata

De ‘Rapex’ van Sonette Ehler foto pr Pr

Aan het eind van deze serie over tandenkunst een bijzonder geval. Diep respect voor de kracht van het vrouwelijke geslacht, grenzend aan angst daarvoor, heeft het beeld van de ‘vagina dentata’ opgeleverd, de van tanden voorziene vrouwelijke geslachtsopening.

Bovenstaande gravure uit 1878, Pornocratès, van Albert Bertrand naar een tekening van Félicien Rops, laat het onderwerp duidelijk zien: vagina-monsters buitelen met een bek vol puntige tanden door de ruimte. Deze prent, waar het duivelse plezier van afspat, is te zien op de expositie Ziek in het Dr. Guislain Museum in Gent.

Angst voor het vrouwelijk geslachtsdeel dat de penis afbijt tijdens de copulatie wekt ook de foto van een vagina dentata op van de New Yorkse fotograaf Andres Serrano, The interpretation of dreams uit 2001. De manier waarop Serrano fotografeert herinnert aan de woestheid van een straatvechter; schaamteloos in close-up geprononceerde rozerode schaamlippen vol stekende driehoeken. Banaal, veel te direct.

Ik las ergens dat de angst voor haaienbeten terug te voeren is op de vagina. Als je Serrano’s foto ziet, ga je dat onmiddellijk geloven. De haai is naakt en glad, en onder het vocht liggen tanden en uiteindelijk de dood besloten, na een onverwachte aanval uit de diepte.

De mythe van de getande vagina komt al eeuwen in vrijwel alle culturen over de hele wereld voor. Psychoanalyticus Erich Neumann tekende een mythe van Noord-Amerikaanse indianen op, waarin een getande vis in de vagina van de Verschrikkelijke Moeder woont. De held is de man die de Verschrikkelijke Moeder overwint door de tanden uit haar vagina te breken en haar zo tot vrouw te maken.

Serrano’s vaginafoto maakt onderdeel uit van zijn serie History of sex. In oktober 2008 vernielde een groep neo-nazi's doelbewust de foto's (waarde 200.000 dollar) in een Zweedse galerie. Van deze vernielingen werd een filmpje op YouTube gezet (inmiddels verwijderd) waarin vier gemaskerde mannen, gekleed in zwart in het Zweeds schreeuwen: ‘Wij pikken dit niet! Is dit nou kunst!’ Tegen decadentie en voor een gezondere cultuur. Gezondheid zou in dit geval betekent dat de samenleving wordt gecastreerd van onwelgevallige beelden.

De titel van Serrano’s foto

, The interpretation of dreams, droomduiding, verwijst naar het werk van Freud maar merkwaardig genoeg komt de getande vagina in Freuds’ werk niet voor als archetype. Vanuit een hedendaags feministisch standpunt schrijft Elizabeh Grosz: „De fantasie van de vagina dentata, van de niet-menselijke status van de vrouw als androïde, vampier of dier; de identificatie van vrouwelijke seksualiteit als onverzadigbaar, raadselachtig, onkenbaar, instrumentaal, castrator van het mannelijke, roofzuchtig, jagend op mannelijke zwakte zijn het gevolg van de manier waarop mannelijke orgasmes hebben gefunctioneerd als maat en representatie van alle seksualiteit en erotische ontmoetingen.”

Op het Amerikaanse Sundance filmfestival ging dit jaar de film Teeth in première. Daarin heeft de onschuldig ogende middelbare scholiere Dawn een vagina dentata. In de trailer zien we haar op bezoek bij een arts. Ze spreidt haar jongemeisjesbenen om onderzocht te worden, de gehandschoende hand van de gynaecoloog beweegt zich naar de plek des onheils, en de rest laat zich raden. De website bij de film adverteert met de tekst: ‘Elke roos heeft zijn doornen’.

Op het web is zoveel te vinden over de vagina dentata dat je er moeiteloos een koffietafelboek mee kan samenstellen. Een kunstenares van de Australische groep VNS-Matrix noemde in de negentiger jaren een avatar Dentata, die mannen in virtuele werelden verslond. Deze kunstenaressengroep was niet anti-seks, anti-porno of anti-man, maar speelde met seksuele clichés door gewapend met marteltuigen, pseudoniemen als Psibapussy en Cyberslut in een zelf gecreëerde internetomgeving alles wat mannelijk was te terroriseren. In de virtuele wereld Second Life schijnt ook een gulzige Dentata rond te hangen.

Een van mijn favoriete schrijvers, Neal Stephenson, noemt in zijn roman Snow Crash uit 1992 de Dentata een instrument dat in de vagina aangebracht kan worden om de draagster te beschermen tegen verkrachting. Sinds 2005 is dit concept werkelijkheid: de Rapex is een anti-rape female condom, waarin zich microscopische haken bevinden die zich vastklinken aan de mannelijke penis en chirurgisch verwijderd moeten worden.

De Rapex is uitgevonden door Sonette Ehler, die op het idee kwam nadat ze een slachtoffer van verkrachting had horen uitroepen: „Had ik maar tanden beneden gehad!” Het condoom wordt nog steeds verkocht en is vooral populair in Midden-Afrika.

Het wemelt op internet van onbekende kunstwerken over de vagina dentata: van een enorme koperen kont met een getande anus tot een paarsrode damesonderbroek met een tekening van een vagina dentata naast twee begeerlijke vrouwenmonden. De angst om gebeten te worden heerst alom. Gruwelijk, verrukkelijk.

Discussieer over tanden en kunst op nrc.nl/cultuurblog