De megaorder van EADS

‘Geld uitgegeven aan bewapening is geld dat verdwijnt door het afvoerputje.” Voor Duitse en Franse leiders die zich laten opwinden door de ‘historische’ prijs van een potentieel honderd miljard dollar groot Amerikaans wapencontract gegund aan EADS, de Europese lucht- en ruimtevaartmaatschappij, een uitspraak om bij stil te staan. De uitspraak is afkomstig van Nobelprijswinnaar Jozef Stiglitz en voormalig Clinton-adviseur Linda Bilmes in hun boek The Three Trillion Dollar War, een in hoofdzaak financieel-economische kritiek op de oorlog in Irak. The Guardian sprak onlangs met Stiglitz.

De order voor de vervanging van 179 tot 400 tankvliegtuigen van de Amerikaanse luchtmacht, die wordt gevierd als een historische doorbraak naar Amerikaans-Europese samenwerking op de wapenmarkt, is inderdaad spectaculair. De bijna vijftig jaar oude door concurrent Boeing gebouwde tankervloot is immers de spil van de Amerikaanse militaire overmacht in de wereld. De toestellen zijn onmisbaar als bijvoorbeeld vanaf bases in Amerika Belgrado moet worden gebombardeerd of Irans of Noord-Korea’s leiders over grote afstanden moeten worden geïntimideerd om hen te bewegen aan Amerika’s wensen te voldoen. De tankers garanderen Amerika’s militaire alomtegenwoordigheid in de wereld.

Stiglitz en Bilmes stellen dat het idee dat oorlog goed is voor de economie op een mythe berust. In 1939 leek die mythe werkelijkheid te worden, maar toen werden Amerika en Europa bezocht door een depressie en betekende wapens maken banen, meer mensen met meer besteedbaar inkomen. Nu is het op langere termijn veel beter, menen Stiglitz en Bilmes, te investeren in onderwijs, infrastructuur, onderzoek en gezondheid. Zij geven een schokkend inzicht in het geld dat gedurende de Bush-jaren aan oorlog is uitgegeven en dat veel betere bestemmingen had kunnen krijgen.

Opvallend is hoe politieke leiders hun denken in verschillende compartimenten onderbrengen. In Amerika is het verkiezingsjaar; Europa’s leiders kijken als hazen gevangen in de lichtbak van de stroper naar dat fenomeen. Wie van de drie overgebleven kandidaten zal de jackpot leeghalen wanneer straks in november de laatste ronde in de wedloop naar het Witte Huis plaatsheeft?

Er was en is reden genoeg voor Europese leiders om zich van hun fascinatie met iets waarop zij geen invloed hebben te bevrijden. Dat had hen in staat gesteld – of dat zou hen alsnog in staat stellen – na te denken over de toekomst van Europa in een snel veranderende wereld. Er is tenslotte de afgelopen jaren het een en ander misgegaan. In die zin komt het Amerikaanse verkiezingsjaar op een boeiend moment. Gemaakte fouten vallen niet langer te ontkennen, maar geen van de presidentskandidaten heeft ook maar een begin van een antwoord op de vraag hoe die fouten zouden zijn te herstellen.

In het bijzonder op het terrein van Atlantische militaire samenwerking is er reden voor een eigen Europese afbakening. De druk op Europese landen om met gevechtstroepen bij te dragen aan Amerikaanse avonturen is nog steeds groot en zal onder een nieuwe president niet verminderen. Behalve de directe levering van soldaten zijn er kwesties als de oprichting van een Amerikaanse raketverdediging in Oost-Europa die Europeanen verdeeld houden.

En hoe reageert kanselier Merkel op de order aan EADS? De gedachte dat zij een troef in handen heeft gehad in haar moeizame betrekkingen met de VS, kunnen we onmiddellijk laten varen. Merkel noemde de order ,,een immens succes voor Airbus en de Europese ruimtevaartindustrie.” Volgens haar onderstreept het contract de kracht van de trans-Atlantische samenwerking op het gebied van veiligheid en defensie. Frankrijks president Sarkozy liet weten verheugd te zijn dat EADS het contract had verworven ,,in een van de moeilijkste en meest veeleisende defensiemarkten in de wereld.”

De directie van EADS voorspelt dat de order banen oplevert, het gangbare argument om voor omstreden investeringen politieke steun te mobiliseren. Dat argument verklaart ook voor een deel de vreugde van de Europese leiders.

Dat Boeing het onderspit heeft moeten delven, vergroot de euforie alleen maar. Boeing heeft jarenlang EADS/Airbus dwarsgezeten door erop te wijzen dat de Europese onderneming niet marktconform opereerde. Dat verwijt kan nu niet meer gemaakt worden. Of toch wel? Het tegenargument was altijd dat Boeing profiteerde van de enorme contracten van de Amerikaanse strijdkrachten, de luchtmacht voorop. Dat argument zou nu evengoed tegen Airbus kunnen worden gebruikt.

Hoe dan ook, via dit megacontract op de Atlantische wapenmarkt heeft Europa een keuze gemaakt die voor jaren zijn positie in de Amerikaans-Europese betrekkingen vastlegt. Europa’s relevante leiders wekken in hun euforie niet de indruk dat zij zich dit hebben gerealiseerd. Nog minder dat zij de gigantische investeringsstroom richting afvoerputje nog eens extra stimuleren.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/sampiemon (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)