‘Dat stuk ken ik’

Kunsthandel Noortman biedt dit zelfportret van Rembrandt aan op de Tefaf (1632, olieverf op paneel)

Henk van Os, oud-directeur van het Rijksmuseum, moest deze week wel even slikken in Maastricht. De keurmeesters van de kunstbeurs Tefaf betwijfelden of enkele getoonde schilderijen inderdaad waren gemaakt door de genoemde Italiaanse schilder. „Die toeschrijving was van mij”, vertelt Van Os, „maar de keuringscommissie oordeelde uiteindelijk anders. Ik heb even gedacht: ‘Wie is hier eigenlijk de expert in de vroege renaissance van Italië?’ Maar ik heb gezwegen.”

De Tefaf, de grootste kunstbeurs ter wereld, gaat vandaag officieel open. De afgelopen week was het echter al druk in het congrescentrum MECC, waar tal van keuringscommissies langs de stands dwaalden. Henk van Os is bijvoorbeeld voorzitter van de commissie die oude beelden en andere driedimensionale kunstvoorwerpen keurt. De discussie over ‘de Italiaan’ ving hij toevallig op, doordat hij even meeliep met de commissie die de schilderijen keurt.

De komende anderhalve week worden ongeveer 30.000 kunstvoorwerpen aangeboden, waaronder topstukken als een kinderportret van Van Gogh en een zelfportret van Rembrandt. Keuringscommissies met handelaren, kunsthistorici, restaurateurs en museumexperts onderzoeken alle voorwerpen. Deze zogeheten ‘vetting’ is volgens de Tefaf bedoeld om „potentiële kopers te beschermen” – tegen rommel en gestolen goed – en geldt als een van de bouwstenen van het succes van de beurs.

Door de verscheidenheid van het aanbod – van behang en boeken tot schilderijen en zilver – bieden de richtlijnen een bonte aanblik. Indiase juwelen moeten dateren van vóór 1950. Antieke meubelen mogen voor maximaal dertig procent zijn gerestaureerd. Het polijsten van bronzen beelden is niet toegestaan en Ming-meubelen moeten uit de Ming-periode stammen.

Kort gezegd: het aangeboden voorwerp moet van hoge kwaliteit zijn. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de archeologische kunstschatten, waarin kunsthandelaar Mieke Zilverberg is gespecialiseerd. „Er zijn natuurlijk veel mooie bodemvondsten, waar veel millennia en veel oorlogen overheen zijn gegaan”, zegt Zilverberg. „We vinden altijd voorwerpen die niet van topkwaliteit zijn. Die moeten weg.” Bezwaar maken is mogelijk bij een beroepscommissie.

De kunstwereld is klein. Hoe vermijd je als keurmeester een belangenconflict? Zilverberg: „Als je zelf een aangeboden object ooit hebt aangekocht en doorverkocht dan zeg: ik ken het stuk. Transparantie is de manier om conflict of interest te vermijden.” De commissies zijn volgens Van Os ook zo groot dat je in je eentje nooit je mening kan doordrukken.

Zilverberg doet al sinds het begin van de jaren negentig mee aan de ‘vetting’ van de Tefaf: „In de eerste jaren keken we alleen naar de kwaliteit. De herkomst was een zaak van de handelaar. Nu kijken we ook intensief naar de herkomst.” Anders gezegd: de keurmeesters kijken of een kunstvoorwerp niet geroofd is. De handelaren moeten de herkomst – de provenance – kunnen aantonen.

Een extra controlemechanisme is de database van Art Loss Register (ALR) met gestolen kunstvoorwerpen. ALR laat de computer de aangeboden voorwerpen bekijken. „We hadden één hit, met een Italiaans schilderij”, vertelt Victorine Stille: „Maar navraag bij een carabinieri die hier rondliep leerde mij dat dit schilderij al in 2002 was teruggevonden.” Vorig jaar controleerde ALR 6.275 voorwerpen, dit jaar worden het er naar verwachting meer. Stille: „We streven naar 15.000, dat is het aantal uniek identificeerbare voorwerpen hier.”

De ‘vetting’ is voor de keurmeesters niet alleen een gelegenheid om een streng oordeel uit te spreken, maar ook om te discussiëren met vakgenoten en om het aanbod te bekijken. Zo kocht het Museum Boijmans Van Beuningen op aanraden van een keurende conservator in het verleden al wat toegepaste kunst. Dat komt Van Os bekend voor: „Na de keuring deden mijn conservatoren bij het Rijks ook aankoopverzoeken. Ik zei altijd: niet op de Tefaf, veel te duur.”

De Tefaf duurt van 7 tot en met 16 maart. Inlichtingen via www.tefaf.com