Worden ze nou gratis of niet

De Tweede Kamer heeft nog geen besluit genomen over gratis schoolboeken.

Mogen leraren hun eigen boeken blijven uitkiezen?

OP VERZOEK VAN DE FOTOGRAAF DEZE FOTO NIET HERGEBRUIKEN A.U.B. Nederlandse schoolboeken zijn duur vergeleken met die in andere Europese landen. Foto Merlin Daleman Nederland, Veghel, 27-03-06 Pauze in Zwijssen college. © Foto Merlin Daleman/Hollandse Hoogte. Niet voor Nederlandse landelijke dagbladen. Daleman, Merlin

Op middelbare school ISW Tiendweg in Naaldwijk weten ze het even niet meer.

Gisteren dacht voorzitter Cor van Dalen van de centrale directie van de Interconfessionele Scholengroep Westland nog dat hij de Europese aanbesteding van schoolboeken, verplicht vanaf 2009, begreep. „Maar ik sprak net onze financiële man. Het blijkt toch weer anders te liggen.”

Hoe het precies ligt is van cruciaal belang voor de vraag of de schoolboeken daadwerkelijk gratis worden. De Tweede Kamer sprak gisteren over de boeken. De sleutel ligt bij de PvdA. Die partij is nodig voor een meerderheid, maar twijfelt nog steeds.

Elke dag worden scholen, leraren, uitgeverijen en boekhandels bestookt met vragen over de gevolgen van het plan om schoolboeken gratis te maken. Sterker, ze bestoken elkáár. Het ministerie van Onderwijs doet mee.

De grootste verwarring betreft het Europees aanbesteden van schoolboeken. Zeker is dat het onontkoombaar is. In Nederland zijn de boeken relatief duur. In de rest van Europa wordt er soms van fotokopietjes lesgegeven. Door de dure boeken komt elke Nederlandse school met een paar honderd leerlingen, in tegenstelling tot de rest van Europa, al aan de aanbestedingsgrens van ruim twee ton. ‘Opknippen’ van de school in kleinere eenheden, om onder de grens van twee ton te blijven, mag niet.

Er zijn twee mogelijkheden. Óf de schoolboeken zelf worden aanbesteed. Dan schrijven scholen een opdracht uit en mogen uitgeverijen een bod doen. De beste aanbieder krijgt de opdracht. Óf de levering van de boeken wordt aanbesteed. In dat geval geven scholen een lijstje met gewenste boeken aan een boekhandel, die vervolgens de uitgeversmarkt afstruint naar geschikte koopjes.

De legaliteit van de tweede variant wordt betwist. Advocatenkantoor Stibbe noemt het „onwaarschijnlijk” dat aanbesteding van de levering is toegestaan. Het Europese Hof zou „korte metten” maken met een dergelijke „ontduikingsconstructie”. In andere woorden: deze variant is een slimmigheid die de bedoeling van het Europees aanbesteden, gelijke kansen voor elke leverancier, ontduikt.

Onzin, vindt staatssecretaris Van Bijsterveldt. Gisteren vertelde ze de Kamer dat onder anderen de landsadvocaat haar heeft gezegd dat de variant wél is toegestaan.

Er is een belangrijk verschil tussen beide mogelijkheden. Bij aanbesteden van de levering mogen leraren zelf bepalen welke boeken ze willen. Bij aanbesteding van de boeken mag dat waarschijnlijk niet. Gelijkwaardige boeken die goedkoper worden aangeboden, winnen dan de aanbestedingsprocedure.

Jan Hebly, aanbestedingsspecialist en voorzitter van de Wetenschappelijke Raad van advocatenkantoor Houthoff Buruma, bestrijdt de lezing van Van Bijsterveldt. Hebly: „Bij Europese aanbestedingen is het nu eenmaal niet toegestaan te vragen om een specifiek product, in dit geval de titel van een lesboek. Scholen mogen best een lijstje geven aan een boekhandel, maar alléén met omschrijvingen van lesmethodes. Anders ontduiken ze de regels alsnog.”

Kees van Wijk, natuurkundeleraar op de ISW in Naaldwijk, voorspelt dat er „een opstand” onder leraren uitbreekt als ze niet meer hun eigen lesmateriaal mogen kiezen. „Dat is onwerkbaar. Een ramp.” Algemeen directeur Jaap van Loon van ThiemeMeulenhoff, de derde schoolboekenuitgever van Nederland, is „bezorgd om de positie van zijn klanten” – dat zijn de scholen en de leraren.

De gratis schoolboeken moeten ook de marktwerking stimuleren. Op dit moment is de markt in handen van een klein aantal partijen. De boeken worden zo kunstmatig duur gehouden, zei onder meer accountantsbureau PriceWaterhouseCoopers.

Van Loon bepleit niettemin een pilot, in lijn met het rapport-Dijsselbloem over onderwijsvernieuwingen, dat onlangs verscheen. Voordat de overheid het onderwijs vernieuwt, moeten de gevolgen bekend zijn.

Natuurlijk, geeft Van Loon toe, voelt een uitgeverij het ook in haar portemonnee dat de boeken gratis worden. „We moeten veel kosten maken en allerlei offertes opstellen, die lang niet allemaal worden gehonoreerd.” Op lange termijn vreest Van Loon de gevolgen niet, zegt hij.

Voor de ouders is het duidelijk: de scholen hebben er een potje van gemaakt. De christelijke ouderorganisatie Ouders & Coo verwijt scholen „gebrek aan kritisch vermogen”, waardoor de prijzen van schoolboeken uit de hand zijn gelopen. Ook uitgeverijen zijn volgens de ouders schuldig, want die hebben de boeken stelselmatig duurder laten uitvoeren.

De Tweede Kamer beslist pas volgende week dinsdag. De weifelende PvdA-fractie stemt naar verwachting toch in met de gratis boeken, net als coalitiegenoten CDA en ChristenUnie eerder deden. Elk jaar zal er 210 miljoen euro overheidsgeld aan schoolboeken worden besteed.

De aanbestedingskantoortjes zetten zich vast schrap.

Lees een eerder artikel over de politieke discussie over gratis schoolboeken op nrcnext.nl/links

    • Derk Walters