Scholen zijn spoor bijster in debat gratis boeken

De Tweede Kamer besluit vandaag of ouders gratis schoolboeken krijgen. Kan dat op een simpele manier of moet het ingewikkeld via Europese aanbesteding?

Op een bedrijventerrein bij Naaldwijk, waar middelbare school ISW Tiendweg is gevestigd, weten ze het even niet meer. Gisteravond dacht voorzitter Cor van Dalen van de centrale directie van de Interconfessionele Scholengroep Westland nog dat hij de Europese aanbesteding van schoolboeken, verplicht vanaf 2009, begreep. Van Dalen: „Maar ik sprak net onze financiële man. Het blijkt toch anders te liggen.”

Elke dag worden scholen, leraren, ouders, leerlingen, uitgeverijen en boekhandels bestookt met vragen over de gevolgen van het plan om schoolboeken gratis te maken. Sterker – ze bestoken elkáár, en het ministerie van Onderwijs doet mee. Vanochtend probeerde de Tweede Kamer iets van die verwarring weg te masseren in een hevig debat.

Coalitiepartijen CDA en PvdA schreven in 2006 in hun verkiezingsprogramma’s dat schoolboeken gratis moesten worden voor ouders. De overheid zou de kosten voor haar rekening nemen. Ouderorganisaties hadden al jaren aangedrongen op de maatregel, omdat schoolboeken steeds duurder werden. Scholen waren voorstander, uitgeverijen neutraal en boekhandelaren tegen. Het plan kreeg brede steun in de Tweede Kamer.

Tot de gevolgen duidelijk werden. Doordat de overheid de schoolboeken gaat betalen, door extra geld over te maken aan de scholen, moet het kopen van schoolboeken voortaan Europees worden aanbesteed. Dat hadden scholen noch overheid zich gerealiseerd. Staatssecretaris Van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA) gunde de scholen een extra jaar de tijd om de aanbesteding te regelen – die gaat nu op 2009 in. Volgend jaar krijgen ouders eenmalig 308 euro op hun rekening gestort.

Dan het schemergebied tussen omstreden feiten, meningen en belangen. Dat aanbesteden, hoe werkt dat nou precies?

In elk geval is Europees aanbesteden onontkoombaar. In Nederland zijn de boeken relatief duur. In de rest van Europa hebben boeken minder plaatjes en fullcolourdruk. Leerlingen leren er soms van fotokopietjes. Door de dure boeken komt elke Nederlandse school met een paar honderd leerlingen, in tegenstelling tot de rest van Europa, al aan de aanbestedingsgrens van ruim twee ton. ‘Opknippen’ van de school in kleinere eenheden, om onder de grens van twee ton te blijven, mag niet.

Vervolgens zijn er twee mogelijkheden. Óf de schoolboeken zelf worden aanbesteed – dan schrijven scholen een opdracht uit en mogen uitgeverijen een bod doen. De beste aanbieder krijgt de opdracht. Óf de levering van de boeken wordt aanbesteed. In dat geval geven scholen een lijstje met gewenste boeken aan een boekhandel, die vervolgens de uitgeversmarkt afstruint naar geschikte koopjes.

De legaliteit van de tweede variant wordt betwist. Advocatenkantoor Stibbe noemt het „onwaarschijnlijk” dat aanbesteding van de levering is toegestaan. Het Europese Hof zou „korte metten” maken met een dergelijke „ontduikingsconstructie”. In andere woorden: deze variant is een slimmigheidje dat de bedoeling van het Europees aanbesteden, gelijke kansen voor elke leverancier, zou ontduiken.

Onzin, vindt staatssecretaris Van Bijsterveldt. Deze constructie is toegestaan, zeggen juristen van het ministerie. Er is een ander belangrijk verschil tussen beide mogelijkheden. Bij aanbesteden van de levering mogen leraren bepalen welke boeken ze willen. Bij aanbesteding van de boeken mag dat waarschijnlijk niet. Gelijkwaardige boeken die goedkoper worden aangeboden, winnen dan de aanbestedingsprocedure.

Jan Hebly, aanbestedingsspecialist en voorzitter van de Wetenschappelijke Raad van advocatenkantoor Houthoff Buruma, vindt dat scholen niet moeilijk hoeven te doen over aanbesteden. Er is sprake van „onnodige paniek, aanbesteden is niet eng”. Maar de lezing van Van Bijsterveldt bestrijdt hij. Hebly: „Bij Europese aanbestedingen is het nu eenmaal niet toegestaan om te vragen om een specifiek product, in dit geval de titel van een lesboek. Scholen mogen best een lijstje geven aan een boekhandel, maar alléén met omschrijvingen van lesmethodes. Anders ontduiken ze de regels alsnog.”

Kees van Wijk, natuurkundeleraar op de ISW in Naaldwijk en lid van de medezeggenschapsraad, voorspelt dat er „een opstand” onder leraren uitbreekt als ze niet meer hun eigen lesmateriaal mogen kiezen. „Dat is onwerkbaar. Een ramp.” Algemeen directeur Jaap van Loon van ThiemeMeulenhoff, in grootte de derde schoolboekenuitgever van Nederland, is „bezorgd om de positie van zijn klanten” – scholen en leraren.

Behalve het ontlasten van ouders is een van de doelstellingen van de gratis schoolboeken het introduceren van marktwerking. Op dit moment is de markt in handen van een beperkt aantal partijen. De boeken worden daardoor kunstmatig duur gehouden, constateerde onder meer accountantsbureau PriceWaterhouseCoopers in 2005.

Van Loon betwijfelt of dat met de gratis schoolboeken verbetert. Hij bepleit een ‘pilot’, in lijn van het rapport-Dijsselbloem over onderwijsvernieuwingen, dat vorige maand verscheen. Voordat de overheid het onderwijs vernieuwt, moeten de gevolgen bekend zijn.

Natuurlijk, geeft hij toe, voelt een uitgeverij het ook in haar portemonnee dat de boeken gratis worden. „We moeten veel kosten maken en allerlei offertes opstellen, die lang niet allemaal worden gehonoreerd.” Op lange termijn, zegt Van Loon, vreest zijn uitgeverij de gevolgen niet.

Voor de ouders is het duidelijk: de scholen hebben er een potje van gemaakt. De christelijke ouderorganisatie Ouders & Coo verwijt scholen „gebrek aan kritisch vermogen”, waardoor de prijzen van schoolboeken uit de hand zijn gelopen. Ook uitgeverijen zijn volgens de ouders schuldig, want die hebben de boeken stelselmatig duurder laten uitvoeren.

De Tweede Kamer beslist vandaag. De weifelende PvdA-fractie stemt waarschijnlijk in met de gratis boeken, net als coalitiegenoten CDA en ChristenUnie. Elk jaar zal er 210 miljoen euro overheidsgeld aan schoolboeken worden besteed. De aanbestedingskantoortjes zetten zich schrap.

Een eerder artikel over de politieke discussie op nrc.nl/binnenland