In een gouden ring gaan 200 mobieltjes

Wat gebeurt er met uw afgedankte laptop, fax of mobieltje? Door de enorme vraag naar grondstoffen uit China en India is recycling lucratief tegenwoordig. Een vorm van bovengrondse mijnbouw.

ICT-afval ligt bij het bedrijf Sims in Eindhoven te wachten op de shredder. Foto Dierk Hendriks SIMS_Recycling_Solutions_ Dierk Hendriks Hendriks, Dierk

Op het terrein van recyclebedrijf van Sims in Eindhoven staan rijen manshoge kratten. Ze zijn volgepropt met laptops zo dik als telefoonboeken, beeldschermen van het formaat verhuisdoos, faxmachines en ander gedateerd vernuft. „Wij zien hier een hele technologische geschiedenis langskomen”, zegt Johan Zwart, directeur van Sims Recycling Solutions.

Recycling is lucratief. Recycling van ICT is nog lucratiever. Dat komt door de materialen, zoals aluminium, ijzer, koper, die op de wereldmarkt almaar hogere prijzen doen. Opkomende markten als China en India zitten te springen om zulke grondstoffen. Vorig jaar recyclede het bedrijf 60 miljoen kilo ICT-apparatuur. „Recycling is bovengrondse mijnbouw”, zegt Zwart.

In hoog tempo haalt een sloopploeg bij Sims de batterijen uit de laptops, ontdoet men de printers van de tonercartridges en knipt men de elektriciteitsnoeren uit de computers. Zo’n 80 procent van de snoeren is er vanwege de koper al afgeknipt voordat de apparaten hier komen, vertelt Jan Vlak. Hij is directeur van ICT Milieu, de organisatie die in opdracht van de elektronicaproducenten ervoor zorgt dat hun ICT-producten worden gerecycled. Afgeknipt door de eigenaren of door anderen, zegt Vlak, terwijl hij de bezoeker rondleidt over het terrein van Sims. „Koper levert veel geld op.”

Alleen al de huishoudens in Nederland beschikten in 2006 (meest recente cijfers) over het reusachtige aantal van 49.000.000 ICT-apparaten. Daarvan werden er in dat jaar 2,3 miljoen apparaten de deur uit gedaan (14,8 miljoen kilo): 420.000 computers (4,2 miljoen kilo), 105.000 laptops (0,4 miljoen kilo), 440.000 ouderwetse computerbeeldschermen (6,1 miljoen kilo), 20.000 flatscreenschermen (0,1 miljoen kilo), 275.000 printers (1,9 miljoen kilo), 785.000 mobiele telefoons (0,2 miljoen kilo) plus nog wat. Dat becijferde marktonderzoekbureau GfK in opdracht van ICT Office, de branchevereniging van ICT- en telecombedrijven in Nederland. Hoeveel bij bedrijven en overheid aan ICT-apparatuur staat en jaarlijks wordt weggedaan, is door GfK niet uitgezocht.

Via een lopende band bereiken de gekortwiekte printers, computers, laptops en faxen de eerste verdieping van de fabriek van Sims in Eindhoven. Daar staat de volgende sloopploeg, veilig verpakt in werkkleding, klaar met hamers en elektrische schroevendraaiers. Na een paar rake klappen met de hamer valt een beeldscherm uiteen in kunststof omhulsels, een glasplaat, groene printplaten met interne koperen bedrading en aluminiumsnoeren die alleen professioneel goed verwijderd kunnen worden. Glassplinters vliegen soms door de ruimte. Door een valluik komen de onderdelen weer op de begane grond. De glasplaten gaan naar de Sims-fabriek in Echt, die gespecialiseerd is in het verwerken van glas. Een shovel brengt de andere onderdelen naar een vochtige loods, waar bergen ICT-afval liggen te wachten op de shredder.

Recyclen verlicht de noodzaak om alle grondstoffen daadwerkelijk uit de grond te halen. Bovendien is door de lagere smeltkosten een eenheid recyclede grondstof als aluminium 20 procent goedkoper dan een eenheid gewoon gewonnen aluminium. Metalen kunnen zonder kwaliteitsverlies eeuwig in de kringloop blijven, glas ook, papier verliest op den duur kwaliteit en kunststof ook, legt directeur Zwart uit. „De truc is om apparaten zo af te breken dat de eindstoffen puur zijn, zodat ze weer als grondstof kunnen dienen”, zegt hij.

De shovel schept een lading toetsenborden, muizen en computerkasten en kiepert dit op een lopende band. Als mensen op een roltrap wordt de apparatuur door de band omhoog gebracht naar de mond van de versnipperaar, een reusachtige vleesmolen. Eenmaal boven klettert het afval naar beneden door de shredder. De machine stoomt door de hitte die bij het snijden en malen vrij komt.

De uiteengereten stukjes kunststof en metaal komen op een volgende band terecht. Als de band onder een draaiende elektromagneet doorloopt, vliegen de ijzerhoudende metalen snippertjes de lucht in en blijven tegen de magneet plakken. Met een speciale magneet worden de niet-ijzerhoudende metalen zoals aluminium van kunststof gescheiden. En zo gaat het proces maar door.

Bij Sims scheidt men ijzer, aluminium, kunststof en gemalen elektronica (chipsets en printplaten). Bij elke scheiding wordt de stroom snippertjes puurder. Bij het Belgische bedrijf Umicore, niet ver van Antwerpen, scheiden ze de gemalen elektronica van Sims in zeventien andere metalen, waaronder zeven waardevolle edelmetalen zoals goud, zilver, palladium en platina.

Volgens Umicore is een ton mobieltjes goed voor 3,5 kilo zilver. Van zo’n 200 mobieltjes kunnen ze genoeg goud winnen voor een trouwring. Naar eigen zeggen wint Umicore (14.000 werknemers en 8,2 miljard euro omzet) één procent van de jaarlijkse mondiale goudproductie.

Door hun honger naar grondstoffen zijn China en India bereid veel te betalen. Maar dat is geen garantie voor de toekomst, nuanceert directeur Zwart van Sims. „Het aanbod stijgt ook, dus is het niet zeker dat de prijzen hoog zullen blijven”.

Zijn bedrijf (5,5 miljoen euro winst op 26,8 miljoen euro omzet en 100 werknemers) was eens een divisie van Philips, tegenwoordig is het een dochter van de Australische recyclinggigant Sims, dat in Europa ook recyclingbedrijven in Zweden, Engeland en België heeft staan. „Dat laat wel een beetje zien hoe hard de markt voor recycling zich heeft ontwikkeld”, zegt Zwart.

Europese regels stellen de producenten verantwoordelijk voor de afvalverwerking voor hun producten. In Nederland heeft ICT Office, de branchevereniging van ICT-bedrijven, daartoe ICT Milieu opgericht. „Maar er bestaat geen afgifteplicht”, zegt directeur Vlak van ICT Milieu. „Onze wettelijke verantwoordelijkheid begint op het moment dat winkeliers en milieustraten aan ons leveren.” Het staat gemeenten dus vrij om het afval van hun milieustraat te verkopen aan private handelaren.

Door de grote vraag naar grondstoffen ontstaan zo makkelijk lekken in de aanvoer van ICT-afval naar erkende recyclebedrijven als Sims. „Zo leveren Amsterdam en Tilburg hun afval gratis en keurig aan ICT-Milieu en ons”, zegt Willem Canneman, voorzitter van de Stichting NVMP, de evenknie van ICT Milieu, maar dan voor witgoed en huishoudelijke apparaten. „Den Haag is weer een ramp. Daar wordt de opbrengst van de milieustraat met winstoogmerk aan private opkopers verkocht”. Vlak: „Ongeveer 30 procent van in Nederland afgedankte ICT-apparatuur komt niet bij ons terecht. Bij handelaren is er weinig toezicht en bestaat de kans dat het afval in Azië en Afrika wordt gedumpt”.

Precieze cijfers over de omvang van de illegale handelsstromen zijn niet bekend. In 2006 onderschepte de VROM-inspectie en de douane in Nederland 1.000 ton elektronisch afval uit 69 partijen. Meer dan 25 partijen bevatten gevaarlijk afval uit monitoren en televisies. De meeste van de 69 partijen hadden als bestemming China, Hongkong en West-Afrika. Europese regelgeving verbiedt de export van defecte elektronica naar niet-OESO landen. Elektronica die het nog doet mag onder bepaalde voorwaarden wel worden geëxporteerd.

Malafide handelaren maken dat onderscheid niet. Ze kopen voor een krats apparatuur, bijvoorbeeld via marktplaats.nl of van gemeentelijke milieustraten. Wat hier wordt afgedankt kan elders nog goed verkocht worden, zegt Kim Schoppink van Greenpeace. Hier afgedankte elektronica gaat nog drie jaar mee, zegt ICT Milieu. Dus er komt een moment dat de computers of het mobieltje ook in Afrika of Azië wordt afgedankt. Dan is de kans niet groot dat het bij een erkend recyclebedrijf wordt verwerkt, zegt Schoppink. Vaak worden spullen er verbrand waarbij giftige stoffen vrijkomen. „En dat is wel het slechtste wat ermee kan gebeuren.”

    • Melle Garschagen