De angst voor anarchie

De Kroniek van een Aangekondigde Film (excuses, G.G. Márquez) bereikte afgelopen weekeinde een nieuw hoogtepuntje – een oproep tot bezinning van de premier – maar geen apotheose. Wat we nu weten: de film gaat 15 minuten duren en krijgt als titel Fitna. Een intrigerende keuze.

Het Arabische woord fitna betekent oorspronkelijk met smidshamer en vuur ijzer ontdoen van slakken. In de islamitische traditie kreeg het een meer overdrachtelijke betekenis: ernstige onenigheid binnen de geloofsgemeenschap (umma). In historische zin verwijst het naar perioden van burgeroorlog binnen de jonge islamitische gemeente. In koranische zin slaat fitna op een apocalyptische toekomst, waarin moslims hun gevoel voor morele richting en voor het algemeen belang zijn kwijtgeraakt. Fitna betekent voor moslims sociale onrust, morele chaos, anarchie.

Gezien zijn eerdere tirades over het vermeende gewelddadige karakter van de islam zinspeelt de maker van de film waarschijnlijk op twee historische episodes. De Eerste Fitna was de vijf jaar durende successieoorlog die uitbrak na de moord in 656 op kalief Uthman. De Tweede Fitna (683-685) was de strijd binnen de clan der Umayyaden om het kalifaat, het opvolgerschap van de profeet. Kaliefs als oorlogszuchtige pausen.

Het is ook niet uitgesloten dat de maker, in navolging van Hirsi Ali, de positie van de vrouw binnen de islam wil wraken. Moslims rechtvaardigen de scheiding der seksen met het begrip fitna. Mensen zouden geneigd zijn hun natuur te volgen. Als daar geen paal en perk aan wordt gesteld, zou sociale en morele chaos ontstaan. Vrouwen moeten volgens deze redenering beschermd worden tegen zichzelf en tegen de oneerbare bedoelingen van mannen. Als dat niet gebeurt, zijn vrouwen een (passieve) bron van seksueel gemotiveerde sociale onrust.

In het Indonesisch, een taal doorspekt met Arabische woorden, heeft fitnah een wat afwijkende betekenis: laster, kwaadsprekerij. Fitnah is een situatie waarin de leden van een gemeenschap niet langer uitgaan van elkaars goede trouw en elkaar betichten van kwade bedoelingen. En laster, daar zal de premier het mee eens zijn, lijdt tot sociale onrust.

Deze rubriek geeft wekelijks antwoord op vragen over verschillende religies.

    • Dirk Vlasblom