‘Het lijk is een grammaticale vorm’

Schrijver Jonathan Littell sprak gisteravond in Berlijn over de Duitse uitgave van zijn omstreden roman ‘Les Bienveillantes’: „De gruwelen waren voor mij een taalkundige uitdaging”

Jonathan Littell over zijn omstreden shoah-roman. Foto’s DPA Der Autor Jonathan Littell, in Frankreich aufgewachsener Sohn eines US-Autors, stellt in Berlin am Donnerstag (28.02.2008) im Gespräch mit Daniel Cohn-Bendit (l) sein umstrittenes Buch "Die Wohlgesinnten" vor. Vor zwei Jahren hatten die fiktiven Memoiren des hochkultivierten und homosexuellen Massenmord-Organisators Max Aue innerhalb kürzester Zeit das literarische Frankreich erobert. Der Autor schildert darin die Vernichtung der europäischen Juden aus der Sicht eines SS-Offiziers von provokanter Reuelosigkeit. Foto: Tim Brakemeier dpa/lbn +++(c) dpa - Report+++ DPA

De Tweede Wereldoorlog – er komt geen einde aan. De Duitse culturele elite is gegrepen door een debat over het omstreden boek van Jonathan Littell, de Frans-Amerikaanse schrijver die de oorlog en de Holocaust vanuit het daderperspectief beschrijft. Littell was gisteravond in Berlijn om de Duitse vertaling van Les Bienveillantes ( Die Wohlgesinnten) te presenteren.

Dat gebeurde in een gesprek met de Duits-Franse Europarlementariër Daniel Cohn-Bendit, in het theater van het Berliner Ensemble aan de Bertold Brecht Platz. Littell blijkt een terughoudende man te zijn, die ongaarne over zijn werk spreekt. Hij ziet de door hem beschreven gruwelijkheden eerder als taalkundige uitdagingen dan als een zaak om een mening over te geven tijdens een publiek optreden. „Het lijk is een grammaticale vorm”, zegt hij.

Littells boek heeft in Duitsland, destijds het land van de daders, uiterst verdeelde reacties opgeroepen. Die Wohlgesinnten is hier sinds afgelopen zaterdag te koop. De eerste oplage van 120.000 exemplaren was in de voorverkoop al grotendeels uitverkocht. Duitsland is wel wat gewend met de verwerking van zijn naziverleden. Maar met de roman van Littell is het toch weer even raak. Het boek wordt zowel een groots werk als een monstrum genoemd; de auteur heet een idioot en een genie te zijn. Die Wohlgesinnten laat niemand onberoerd. De uiteenlopende en opgewonden kwalificaties stimuleren de verkoop.

Littells boek, in Duitsland uitgegeven bij uitgeverij Berlin Verlag, telt bijna 1400 bladzijden en weegt meer dan een kilo. Het vertelt tot in de gruwelijke details het verhaal van de fictieve SS-officier Maximilian Aue, tevens afgestudeerd jurist. De seksueel geperverteerde Aue bezoekt op een inspectiereis door brandend Europa de diverse fronten en oorden van verschrikking waar joden worden omgebracht. Hij spreekt de hoofdrolspelers van de oorlog en neemt zelf volop deel aan het moorden. Het boek is in de ik-vorm geschreven. Het is Hauptsturmführer Aue zelf die aan het woord is, maar nu als onherkenbare ondernemer op leeftijd die in Frankrijk herinneringen aan vroeger ophaalt. Onaangedaan, zonder enige spijt.

Die Wohlgesinnten is geheel geschreven vanuit de optiek der daders. De slachtoffers van de Duitse moordmachinerie blijven in Littells werk anoniem. De auteur heeft voor zijn boek uitgebreid historisch onderzoek gedaan en maakt daar veelvuldig gebruik van.

Littell (40) stamt af van Litouwse joden. Hij is geboren in New York, ging in Frankrijk naar school en woont momenteel in Barcelona. Hij heeft zijn boek oorspronkelijk in het Frans geschreven. Het kwam in 2006 uit en was in Frankrijk meteen een sensatie. Er zijn intussen meer dan 800.000 exemplaren van verkocht. Littell kreeg er onder andere de Prix Goncourt voor, een belangrijke literaire prijs.

Die Wohlgesinnten is „een weerzinwekkend, gruwelijk en schokkend boek”, schrijft critica Britta Bode in Welt am Sonntag. Maar, zo voegt ze eraan toe, „het is bij vlagen ook intelligent, provocerend en verhelderend. (…) Littell heeft een boek geschreven dat men niemand kan aanbevelen en dat men desondanks veel lezers toewenst”.

„Walgelijke kitsch”, noemt Iris Radisch het werk van Littell in weekblad Die Zeit. Het bevat geen nieuws; het is „een strategische provocatie”. En Radisch concludeert: „Waarom moeten we dit boek van een slecht schrijvende (…) idioot in hemelsnaam lezen? Ik moet bekennen: pardon, chers amis français, maar op die vraag heb ik geen antwoord gevonden”.

Met die paar woorden Frans is in ieder geval een deel van de slechte kritieken te verklaren. De Franse schrijver Littell gaat aan de haal met een thema dat de Duitsers liever zelf verklaren, aldus Britta Bode in Welt am Sonntag. Hij zou een gat in de markt hebben „gezocht en gevonden” – het verhaal van de daders – „en dat in een horrorroman aan de nietsvermoedende Fransen hebben gepresenteerd”. Om er vervolgens miljoenen mee te verdienen.

Lovend is filosoof Klaus Theweleit, onderzoeker van het fascisme. In Die Tageszeitung schrijft hij dat Die Wohlgesinnten „een grandioos boek” is, „zij het dat het hoort tot de verschrikkelijkste werken uit de wereldliteratuur”. Theweleit neemt de literatuurcritici in Duitsland op de korrel die het boek hebben afgekraakt. Zij hebben er niets van begrepen. Niet de roman is een monster; „de mens zelf is het monstrueuze”.

    • Joost van der Vaart