Fitna brengt geladen sfeer in de Trêveszaal

Al weken worstelt het kabinet met de film van Wilders. De afgelopen 48 uur culmineerden in een gespannen ministerraad en een harde oproep van het kabinet aan een Kamerlid.

Actualiteitenprogramma Nova liet gisteravond beelden zien van Geert Wilders zoals hij vorige week te zien was op de Amerikaanse tv-zender Fox News. Foto Hollandse Hoogte 28 februari 2008 Op een vraag van Den Haag Vandaag aan Wilders wat hij van de uitspraken van Minister Verhagen van Buitenlandse Zaken vond, antwoordde hij 'hij kan de pot op'. Hij wilde niet op camera reageren zodoende was een smsje al nieuws voor DHV. Foto van tvscherm van het achtergrondprogramma Nova. Er werd zowel druk vanuit de regering op Wilders uitgeoefend zijn film niet uittezenden alsook door de tweedekamerfractie van het CDA. Ook liet men Wilders zien in Foxnews met ook al 'polariserende' quotes Foto: Truus vn Gog/Hollandse Hoogte Gog, Truus van;Hollandse Hoogte

Waar ligt de grens tussen vrijheid van meningsuiting en het nemen van je verantwoordelijkheid?

Dat is de kernvraag in een worsteling met de aangekondigde anti-Koranfilm Fitna (beproeving) van PVV-leider Geert Wilders. De film houdt de regering nu al weken in de greep, vertellen bronnen rond het kabinet die vanwege de gevoeligheid bijna allemaal anoniem willen blijven.

Vooral op het ministerie van Buitenlandse Zaken, waar dagelijks berichten binnenkomen van de Nederlandse diplomatieke vestigingen, nam de spanning de afgelopen weken zienderogen toe. Van onder meer de ambassades in Indonesië, Syrië, Egypte en Pakistan komen alarmerende berichten. Er bestaat concreet gevaar voor Nederlanders ter plaatse. Minister Koenders (Ontwikkelingssamenwerking, PvdA) moet een reis naar Somalië afzeggen wegens bedreigingen aan het adres van zijn delegatie. De Talibaan in Afghanistan laten weten aanslagen op Nederlanders te intensiveren.

Minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen (CDA) neemt de zaak hoog op. Hij heeft samen met zijn collega Hirsch Ballin (Justitie, CDA) woensdag een vruchteloos gesprek met Wilders. „Een uur intimidatie”, zegt Wilders na afloop.

Verhagen maakt zich grote zorgen en laat dat donderdagochtend in het Radio 1 Journaal weten: „Hij moet zich ernstig afvragen of hij ermee doorgaat.” ’s Avonds, op weg naar het wekelijkse CDA-bewindspersonenoverleg, gaat de minister voor de camera van Nova nog verder. Wilders is „met vuur aan het spelen”. Verhagen roept de PVV-leider expliciet op de film niet uit te zenden.

Later zoekt ook CDA-fractievoorzitter Pieter van Geel de camera’s op en doet een beroep op Wilders om van de film af te zien. In zijn fractie, waar al enkele weken intensief over Wilders en de film gesproken wordt, was er „een cumulatie van zorgen”, zegt hij. Al drie weken geleden ondervond Van Geel dat aan den lijve toen hij op bezoek was bij de Turkse premier Erdogan. „Dan verwacht je te spreken over Cyprus, over de toetreding van Turkije tot de EU, over de Europese Grondwet. Maar de eerste twintig minuten gingen over de film van Wilders.”

Binnen het CDA wordt donderdagavond verwacht dat premier Balkenende na de ministerraad van de volgende dag met een verklaring zal komen. „Toen kwam één en één bij elkaar”, vertelt Van Geel. „Wij vonden dat we als fractie een eigen verantwoordelijkheid hebben. Over het algemeen heeft deze coalitie te maken met een heel brave CDA-fractie. Maar nu vonden we dat we dit moesten doen.”

De actie van het CDA wekt verbazing bij coalitiegenoot PvdA, die op dat moment het eigen bewindspersonenoverleg houdt. De sociaal-democraten vinden dat de CDA’ers te ver gaan met de oproep de film niet uit te zenden. Vrijheid van meningsuiting is essentieel, zeggen de PvdA’ers. Bij het bewindspersonenoverleg van het CDA én van de PvdA wordt gesproken over een advies van de landsadvocaat in opdracht van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie. Is het bijvoorbeeld mogelijk om de film te verbieden? Het blijkt een juridisch gecompliceerde kwestie, zeker omdat niemand nog weet wat de film behelst. Een dag eerder, op woensdagmiddag, hebben de ministers Hirsch Ballin en Verhagen in een gesprek met Wilders van de PVV-leider te horen gekregen dat er volgens hem niets in de film zit wat strafrechtelijk over de schreef gaat. Daarmee lijkt er nauwelijks basis voor juridisch ingrijpen vooraf.

De dag erna, op vrijdagochtend, heerst in de ministerraad een gespannen stemming. Verhagen krijgt kritiek op zijn actie van de avond daarvoor en geeft toe dat hij te ver is gegaan. Maar de minister wijst nogmaals op de ernstige signalen die blijven binnenstromen. Ook de premier heeft verontrustende geluiden gehoord. De sfeer in de Trêveszaal is volgens betrokkenen „geladen”. Tegelijkertijd „heerst er een gevoel van urgentie” en is er „de overtuiging dat we met elkaar ergens voor moeten staan”.

Onder leiding van Hirsch Ballin en vicepremier Bos (PvdA) wordt de scherpe verklaring opgesteld die Balkenende later zal voorlezen. De oproep aan Wilders om de film niet uit te zenden is verdwenen. De premier zegt dat Wilders „bij zichzelf te rade moet gaan” en „zelf de risico’s moet afwegen”. Na afloop spreekt Bos over „een van de beste discussies die ik in de ministerraad heb meegemaakt”. Volgens hem ging het om een „principiële discussie” over „welk type samenleving je verdedigt”.

Maar opgelost is de zaak niet. Kort na de verklaring van het kabinet laat Wilders weten niet te willen „capituleren”. Die terminologie zegt veel, vindt Pieter van Geel. „Capituleren is niet aan de orde, hij moet alleen maar een zorgvuldige afweging maken of het het allemaal waard is. Dat er mensen in gevaar worden gebracht. Dat bedrijven ernstige gevolgen ondervinden.”

En als de film onverhoopt meevalt? Van Geel: „Deze film is al een eigen leven gaan leiden. De feitelijke inhoud is niet meer van belang voor de mechanismen die al zijn ontstaan.”

    • Herman Staal
    • Joost Oranje