Een souvenir van de Spelen in Peking, kan dat wel?

Typisch Nederlands, noemde IOC-lid Hein Verbruggen de kritiek van zwemcoach Jacco Verhaeren op de schending van de mensenrechten in China. Maar ook in buurlanden wordt het debat gevoerd.

Charles: niet naar Peking. Britain's Prince Charles delivers his speech on Climate Change in front of an audience of representatives from the environment and industry/energy Parliamentary Commitees at the European Parliament in Brussels on February 14, 2008. AFP PHOTO POOL FRANCOIS LENOIR AFP

Het Internationaal Olympisch Comité bagatelliseert de schending van de mensenrechten in China. De bestuurders zouden die situatie openlijk moeten veroordelen, zodat sporters en coaches niet telkens opnieuw worden geconfronteerd met dezelfde vraag: ‘kan er wel gesport worden in China?’ Dat was de boodschap van Jacco Verhaeren, vorige week in NRC Handelsblad.

Het Nederlandse IOC-lid Hein Verbruggen verdedigde zich door te zeggen dat de olympische beweging wel degelijk over de mensenrechten praat. Ook met China, al gebeurt dat via stille diplomatie. Volgens Verbruggen is Verhaeren een meeloper, en wordt de discussie over de mensenrechten alleen in Nederland zo gevoerd. Terwijl de discussie ook in andere Europese landen wordt gevoerd.

In Duitsland zijn de mensenrechten door bondskanselier Angela Merkel tot topthema verklaard. Vorig jaar september ontving ze ondanks Chinees protest de Dalai Lama. Met hem besprak ze uitvoerig de mensenrechtenschendingen van China in Tibet.

De Duitse Bondsdag liet zich uitvoerig voorlichten over het onderwerpen mensenrechten en Olympische Spelen. Op 24 januari kwam de parlementaire commissie voor Sport, Mensenrechten en Humanitaire Hulp bijeen en ondervroeg acht deskundigen over de vraag of de Spelen in Peking tot een verbetering van de mensenrechten in China zouden leiden.

De experts waren verdeeld. Christian Breuer van het Duits Olympisch Comité, oud-topschaatser en medaillewinnaar, zei dat „geen land zich meer opent door de Olympische Spelen” en noemde sport „een gepraktiseerd mensenrecht”. Hans-Joerg Albrecht van het Max Planck-instituut voor internationaal recht zei dat „de Spelen op zich geen werking voor verbetering van de mensenrechten hebben.” Hij denkt dat het vooral de economie is die China in het gareel dwingt. „Omdat China zich economisch verder wil ontwikkelen, houdt het zich in toenemende mate aan de internationale regels.”

Gudrun Wacker van de Berlijnse denktank Stiftung Wissenschaft und Politik zei tegen de parlementariërs dat China de eisen van het Westen op gebied van de mensenrechten helemaal niet kan nakomen. „We zien China als opkomende wereldmacht, maar vergeten dat het nog altijd een ontwikkelingsland is met een laag inkomen per hoofd van de bevolking.”

Een boycot van de Spelen werd door alle experts afgewezen.

In Frankrijk speelde het thema vorig jaar zelfs een rol in de verkiezingsstrijd. In de campagne zei presidentskandidate Ségolène Royal voor een boycot van de Spelen te zijn, wegens het Chinese optreden in Darfur. Maar president Nicolas Sarkozy noemde het afgelopen week nog ‘absurd’ om de Spelen te boycotten. De Spelen zullen volgens hem net „een extreem gunstige invloed hebben op de openheid van China.”

De president kreeg donderdag in de krant Le Figaro steun van de ministers van Sport en Mensenrechten. Volgens Bernard Laporte en Rama Yade zou wegblijven van de Spelen geen positief effect hebben. „De Spelen bieden juist een uitgelezen mogelijkheid om de situatie te verbeteren”, schrijven de bewindslieden. De ministers herinneren aan de boycot van Moskou 1980. Die heeft ook de Berlijnse Muur niet naar beneden gekregen of de situatie in het Oostblok verbeterd, aldus Laporte en Yade.

De voorzitter van het Frans Olympisch Comité, Henri Sérandour, verzekerde wel dat de Franse deelnemers „recht op vrije expressie” hebben. Tegelijk waarschuwde hij dat de sporters het olympisch charter moeten respecteren, waardoor ze zich moeten onthouden van politieke propaganda of demonstraties op podia of in het olympisch dorp.

In Groot-Brittannië wilde het Brits Olympisch Comité (BOC) de sporters aanvankelijk een volledig spreekverbod opleggen over mensenrechten en andere politieke kwesties. Er werd zelfs een bepaling opgenomen in voorlopige overeenkomsten tussen de atleten en het BOC. Na protest in de media liet het BOC weten dat het allerminst de bedoeling was atleten monddood te maken, en de overeenkomsten werden aangepast. Critici hadden eerder gewezen op een order van het BOC bij de Spelen van 1936 in Berlijn, die atleten voorschreef om ook de Hitler-groet te brengen.

Tot dusver zijn er nog geen atleten geweest die kritiek uitten of de Spelen willen boycotten. Wel heeft kroonprins Charles laten weten wegens de situatie in Darfur niet naar Peking te zullen afreizen, ook als hij een uitnodiging van de Chinese autoriteiten zou ontvangen.

In België proberen vooral de ecologische partijen de discussie over de mensenrechten en Olympische Spelen aan te zwengelen. Ze pleitten er onder meer voor dat atleten een embleem van Amnesty International op hun kleding zouden dragen. Ook vakbonden en mensenrechtenorganisaties lieten van zich horen, en op de opiniepagina’s van de kranten was er volop discussie.

Op verzoek van Groen! en Ecolo, de Vlaamse en Waalse groenen, sprak atlete Veerle Dejaeghere, een specialiste op de 3.000 meter steeple, zich uit. „Ik heb de gewoonte om na elk EK of WK een souvenir mee te nemen. Alleen weet ik niet of ik dat bij de Spelen in Peking ook wel wil doen. Ik heb geen zin om iets mee naar huis te nemen dat is gemaakt door kinderhanden of arbeiders die in vreselijke omstandigheden moeten werken. Met deze Spelen is een en ander mis, dat is duidelijk.”

Begin dit jaar besloot het Belgisch Olympisch en Interfederaal Comité (BOIC) dat atleten geen spreekverbod krijgen opgelegd in China. Wel moeten ze zich houden aan het olympisch charter, waarmee de Belgen op dezelfde lijn zitten als de Britten en Fransen: geen politieke opinies op olympische sites, zoals het olympisch dorp.

De Belgische voorzitter van het IOC, Jacques Rogge, zei tegen de Vlaamse krant De Standaard te geloven dat de Spelen een gunstig effect zullen hebben op de mensenrechten in China. Rogge werd in 2001 in Moskou tot voorzitter verkozen, een dag later werd Peking aangeduid als gaststad voor 2008. Rogge onthield zich toen liever van commentaar. Nu spreekt hij zich wel uit. „Ik constateer één ding: de Olympische Spelen kunnen de ontwikkelingen die al een tijd aan de gang zijn, versnellen. Een voorbeeld is het recht op persvrijheid. Journalisten kunnen in Peking vrij rondwandelen en reportages maken.”