De regenworm springt strategisch om met zijn spermavoorraad

Ook hermafrodiete dieren zoals regenwormen blijken te doen aan spermacompetitie. Door de hoeveelheid zaad te reguleren proberen zoveel mogelijk nageslacht te verwekken. foto afp Worms Jupiterimages

‘Hersenloos, maar niet dom’, zo beschrijven drie Spaanse gedragsbiologen van de Universiteit van Vigo de eenvoudige regenworm. Het tweeslachtige dier blijkt tijdens de paring met zorg te bepalen hoeveel sperma hij moet afleveren bij zijn partner (Proceedings of the Royal Society B, online, februari).

Spermacompetitie is bij hogere dieren een breed erkend verschijnsel. Mannetjes van veel diersoorten waarvan de vrouwtjes sperma opslaan, hebben een fijne neus of andersoortig scherp beoordelingsvermogen voor de vrouwelijke paarstatus. Nog maagd, in ieder geval in deze paarronde? Of al bevrucht door een ander, of zelfs anderen? In dat laatste geval investeren de mannetjes bij de paring met meer ejaculaat, om hun voorgangers eruit te concurreren. Meer sperma betekent dan een hogere kans op nageslacht. Die vorm van zogeheten spermacompetitie is vooral bij soorten met gescheiden seksen bestudeerd. Bij muizen komt het voor, bij mensen is het nog onduidelijk.

In theorie zouden ook tweeslachtige dieren bij het uitvoeren van hun mannelijke politiek van zo’n extra investering evolutionair kunnen profiteren. Zelfs gelijktijdige hermafrodieten zouden voor spermacompetitie kunnen kiezen, voorspellen theoretische modellen.

De Spaanse onderzoekers onderzochten daarom de regenworm van de soort Eisenia andrei, een ‘mestworm’ die vooral als de harde werker in compostbakken bekend is. Ze lieten tweeënveertig wormen van uiteenlopende grootte in wisselende koppels paren in een petrischaaltje met compost en koemest. Bij de paring wisselen regenwormen gelijktijdig sperma uit. Sommige dieren mochten over de dagen heen steeds verder deelnemen in de paarronden, als niet- tot zelfs absoluut-niet-maagden, maar uiteindelijk eindigde iedereen in de formaldehyde voor precieze sectie.

Het leverde een duidelijk beeld op van fanatieke spermacompetitie. Bij paring met een partner met niet-maagdelijke vrouwelijke helft verdriedubbelen de wormen gemiddeld hun sperma-investering. Bij de omgang met grotere partners, die meer nakomelingen kunnen voortbrengen, blijkt de spermacompetitie het hevigst. Als de vrouwelijke helft daarvan de maagdelijke status kwijt is en er concurrentie bevochten moet worden, ontvangt die maar liefst vijfmaal de standaardhoeveelheid. Dat bewijst dat regenwormen een zeer fijn afgestelde controle van ejaculaatvolume uitvoeren. De langdurige paringen met innig contact geven volop mogelijkheden voor tactiele en chemische beoordeling van de partner, en regenwormen handelen daarnaar.

Frans van der Helm

    • Frans van der Helm