Waar is het midden gebleven?

Martin Amis: The second plane. Jonathan Cape, 206 blz. €22,75

Martin Amis: The second plane. Jonathan Cape, 206 blz. €22,75

Het beslissende moment, dat was de komst van het tweede vliegtuig, schrijft Martin Amis, ‘dat als een haai boven het Vrijheidsbeeld nabij kwam. Tot dan dacht Amerika dat ze getuige was van niets ernstigers dan de ergste luchtvaartramp in de geschiedenis; nu had ze een idee van de uitzonderlijke heftigheid van dat wat zich tegen haar richtte.’ Het is de observatie van een literator, en het is typerend voor Amis dat hij deze observatie laat volgen door een beschouwing over de onmacht van de literaire verbeelding. ‘Na een paar uurtjes achter hun schrijftafel op 12 september 2001, overwogen alle schrijvers op aarde de richting te gaan die Lenin zo dreigend Maxim Gorki aanbeval: verandering van beroep.’ En inderdaad, zo voegt hij eraan toe, veel fictieschrijvers besloten journalistiek te schrijven over die dag.

The second plane is een verzameling essays, recensies en verhalen die Amis naar aanleiding van 11 september (hij besteedt een heel hoofdstuk aan het uitleggen waarom die term als begrip zo vulgair is) publiceerde, in chronologische volgorde zonder er iets aan te veranderen na de oorspronkelijke publicatie.

Amis is sinds enkele weken verwikkeld in een relletje over een interview, waarin hij sprak over reisbeperkingen voor moslims en het visiteren van ‘mensen die eruit zien alsof ze uit het Midden Oosten of Pakistan komen’. Heel traditioneel Brits links viel over hem heen en in blogland woedt de discussie nog steeds voort over de vraag in welke mate ‘the urge to say’ gelijk staat aan het uiten van werkelijke denkbeelden.

In een van de latere stukken in de bundel suggereert Amis, dat zijn standpunt weliswaar niet is veranderd, maar dat hij toch binnen die discussie ergens terecht is gekomen waar hij niet wilde zijn. Zelf had hij geen idee dat hij opgeschoven was in het spectrum, maar ‘the middle ground was not where it used to be.’ Ik ben geen islamofoob, schrijft hij in 2007, maar een islamismofoob.

Van Amis zou je mogen verwachten dat hij in de fictie zijn rechtvaardiging zou vinden, maar de twee verhalen in deze bundel zijn tamelijk zwak. In In the Palace of the End kruipt hij in de huid van een van de talloze ongelukkige Irakezen wier taak het was als dubbelganger van de Saddam-clan te fungeren. In het andere verhaal, The Last Days of Muhammad Atta doet hij dat met de piloot van het eerste vliegtuig. In beide gevallen benadrukt hij het ‘anders zijn’ van zijn hoofdpersonen. Maar zijn pogingen dat aan te tonen overtuigen niet: de verhalenschrijver Amis legt het hier af tegen de polemist Amis, waarmee hij ongewild zijn bewering over de ontoereikendheid van de literaire verbeelding onderstreept. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat hij zichzelf daar ook niet van heeft uitgesloten.

Jan Donkers