Ochtendfinale? Laad je op met 10.000 lux

De zwemmers moeten in Peking aan de slag op ongebruikelijke tijdstippen.

Een lichtbak kan hen daarbij zeker helpen.

Zwemmer Mitja Zastrov voor de lichtbak. Foto Bas Czerwinski 20-02-2008, EINDHOVEN. PHILIPS LICHTTHERAPIE VOOR ZWEMMERS. FOTO BAS CZERWINSKI. OP DE FOTO Mitja Zastrow Czerwinski, Bas

De Nederlandse zwemploeg heeft het licht gezien sinds de eerste contacten met Toine Schoutens. Letterlijk, getuige de grote ‘lichtbak’ die pontificaal is opgesteld in het kantoortje van trainer Jacco Verhaeren bij het trainingsbad in Eindhoven. Lichtdeskundige Schoutens begeleidt de Nederlandse zwemtop op weg naar de Olympische Spelen in Peking. Door het gedoseerd ‘toedienen’ van licht en donker helpt hij de zwemmers bij twee fysieke ongemakken die hun te wachten staan: jetlag en het zwemmen van finales in de ochtend – een ongunstig tijdstip voor het menselijk lichaam, dat veel tijd nodig heeft op gang te komen.

Het Internationaal Olympisch Comité en de internationale zwembond FINA hielden daar geen rekening mee toen het om commerciële redenen koos voor ochtendfinales. Schoutens rekende uit hoe hij de zwemmers om tien uur ’s ochtends wél topfit kon krijgen. „Het lichaam presteert het best tussen acht en tien uur ’s avonds”, weet Schoutens op basis van onderzoeken. Vooral voor avondmensen is het dan lastig om plotseling om tien uur ’s ochtends een topprestatie te moeten leveren. „Met het toedienen van extra licht bij het opstaan activeren we de energiehuishouding sneller.”

Licht is van essentieel belang voor het menselijk lichaam, weet Schoutens (44), afkomstig uit de psychiatrische verpleegkunde. Hij werkt al twintig jaar met ‘patiënten’ bij wie het slaap-waakritme ontregeld is, zoals reizigers en nachtdienstwerkers. Daarnaast adviseert hij mensen met een winterdepressie, het gevolg van een lichtgebrek.

Enkele jaren geleden wekte Schoutens de interesse van de sportwereld omdat hij een methode ontwikkelde die de gevolgen beperken van jetlag – in feite een kortdurende waak-slaapstoornis. Zijn ‘jetlagprotocol’ wordt sindsdien door steeds meer sporters gebruikt. „Het werkt heel goed”, zegt zwemcoach Verhaeren. Het werd voor de zwemmers nog interessanter toen duidelijk werd dat licht ook kan worden gebruikt in de voorbereiding op de veel besproken ochtendfinales.

De Nederlandse zwemmers nemen straks twee apparaten mee naar Peking: een lichtwekker en een lichttherapieapparaat. De lichtwekker imiteert de opkomende zon. Schoutens: „Als je om zeven uur wakker wilt worden, gaat om half zeven heel langzaam het licht aan. Dat licht valt in kleine hoeveelheden door je oogleden op het netvlies, een erg gevoelig zenuwweefsel. Dat geeft een signaal aan de biologische klok, en die geeft de rest van het lichaam in feite opdracht wakker te worden. ”

Licht beïnvloedt de hormoonhuishouding in het lichaam. Het ‘slaaphormoon’ melatonine wordt ’s nachts aangemaakt en moet ’s ochtends weer verdwijnen. Dat gebeurt onder invloed van licht. „Als dat niet snel genoeg verdwijnt, ben je te slaperig om optimaal te presteren”, zegt Schoutens. „Hoe meer je dat hormoon onderdrukt, des te meer energie je krijgt.” Daarbij maakt zelfs de golflengte van het licht verschil. „Blauwachtig licht onderdrukt melatonine beter dan bijvoorbeeld roodachtig licht.”

Om het lichaam nog energieker te maken, zetten de zwemmers sinds kort tijdens het ontbijt een lichttherapieapparaat aan. Dat heeft een intensiteit van 10.000 lux. Ter vergelijking: op kantoren is de intensiteit zo’n 500 lux. Een half uurtje is genoeg. De zwemmers kunnen ondertussen gewoon de krant lezen. „Dat extra licht stimuleert hormonen zoals cortisol. Die veroorzaakt een verhoogde stofwisseling in de cellen, waardoor er meer zuurstof in het bloed wordt opgenomen. Dat zorgt voor meer energie.”

Het afgelopen jaar pijnigden zwemmers en coaches in de hele wereld hun hersens over de optimale voorbereiding op de ochtendfinales. Bij normale zwemtoernooien worden ’s ochtends series gezwommen; na een middagrustpauze volgen ’s avonds de finales. In Peking zijn de series ’s avonds, de finales vanaf tien uur ’s ochtends, prime time voor de televisiezenders in Amerika.

Schoutens is ervan overtuigd dat de lichtmethode beter werkt dan andere. Sommige zwemmers overwegen in Peking om vier uur ’s ochtends op te staan. Schoutens verwerpt dat idee. „Dan kom je in de knel met je rustpauzes. Aan het omdraaien van de dag hebben wij ook gedacht, maar dat is in een olympisch dorp niet haalbaar. Bovendien moeten de zwemmers ’s avonds ook presteren in de series, anders halen ze de finale niet eens.”

Schoutens denkt dat ze in Peking rond half acht zullen opstaan. „Dat klinkt vrij laat, maar ze moeten ook acht of negen uur slapen als ze de avond ervoor hebben gezwommen. Door dat extra licht in de ochtend hebben ze toch voldoende energie om vrij snel daarna te kunnen presteren.”

Schoutens weet inmiddels dat ook andere landen bezig zijn met soortgelijke programma’s, met name de Engelsen en de Amerikanen. In Nederland heeft hij contacten met de roeiers en de zeilers. Ook de paardensport heeft belangstelling. „Ik weet van deskundigen dat paarden heel veel last hebben van jetlag. Ze worden sowieso al suf gemaakt voor de vlucht, en paarden zijn uiterst gevoelig voor licht en donker. Hun hele voortplantingscyclus hangt samen met daglichtlengte. Ik verwacht binnenkort een telefoontje vanuit de paardenwereld.”

Lees meer over lichtonderzoek op www.solg.nl