Kom niet aan de Zwitsers en hun banken

Liechtenstein is de inzet van een belastingschandaal, maar de fiscus in EU-landen vindt het veel rijkere Zwitserland interessanter. Die belangstelling wordt niet op prijs gesteld.

De enige Zwitserse bank waar Duitse inspecteurs tot nu toe zijn binnengevallen op zoek naar gegevens over Duitse belastingontduikers, is een filiaal van de UBS in München. Toch is het Zwitserse bankwezen in rep en roer over de omkoopmethodes die de Duitse fiscus bij banken in Liechtenstein heeft gebruikt. Velen vrezen dat Duitse en andere Europese belastingdiensten ook hén keihard onder druk gaan zetten.

Die vrees, zeggen experts, is niet geheel ongegrond. De algemene tendens is dat Zwitserland zich fiscaal en juridisch steeds meer aanpast aan de buurlanden. Dat is de prijs die Zwitserland, als niet-lid van de Europese Unie, betaalt voor méér economische samenwerking met omringende landen, die daar wel lid van zijn.

Anders dan Liechtenstein, Monaco en Andorra staat Zwitserland bij de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) in Parijs niet te boek als ‘belastingparadijs’. Toch vindt ook de Oeso dat Zwitserland beter kan samenwerken met andere Europese landen om belastingfraude en -ontduiking te bestrijden. Belastingfraude is hier strafbaar. De Zwitsers hebben daar recentelijk veel bilaterale verdragen over gesloten. Buitenlanders die hier geld komen parkeren, worden steeds strenger gecontroleerd. Hun antecedenten worden gecheckt, er zijn regelmatig inspecties.

Bankiers en vermogensbeheerders klagen dat het voorbereiden en afwikkelen van die controles tijdrovend is. Een bankmedewerker vertelt: „Dan vragen de inspecteurs: ‘waarom nam die klant op die dag 20.000 frank op?’ Dat moet ik dan aan de klant vragen. Maar voor miljonairs is 20.000 frank niets! Ik vind het pijnlijk om hen met die details lastig te vallen.”

Belastingontduiking is in Zwitserland echter níet strafbaar. Dit is veel buurlanden een doorn in het oog. Aller ogen mogen nu gericht zijn op Liechtenstein – dat fiscaal minder coöperatief is dan Zwitserland -, maar Zwitserland interesseert naburige belastingdiensten toch meer. In geen land ter wereld wordt zo veel geld beheerd als hier: 5,3 triljoen frank, ofwel 3,3 triljoen euro (1 triljoen is een miljard maal miljard). Daarvan behoort 60 procent toe aan mensen die hier niet wonen. Ter vergelijking: in Liechtenstein (dat ook met de Zwitserse frank betaalt) wordt ‘slechts’ 160 miljard frank beheerd.

Deze week was de voormalige Duitse minister van Financiën Hans Eichel in het Zwitserse tv-programma ‘Infrarouge’. Veel Zwitsers kunnen hem niet uitstaan. Toen Zwitserland een paar jaar geleden economische toegang zocht tot de tien nieuwe EU-landen, fungeerde Eichel als de botterik die het wisselgeld eiste: belasting op de rente van spaargeld van EU-burgers in Zwitserland. Die deal kwam er uiteindelijk. Veel Europese spaarrekeningshouders zetten gauw hun rekeningen in dividend- of andere rekeningen om die níet onder de regeling vallen – maar feit is dat Zwitserland nu bronbelasting afdraagt aan Europese belastingdiensten zónder namen van rekeninghouders prijs te geven. Omdat Zwitserland dat doet, doen Luxemburg, België en Oostenrijk het ook. Bern vindt daarom dat de EU de Zwitsers dankbaar moet zijn. Toen Eichel in Infrarouge koeltjes zei dat „Zwitserland Duitse fraudeurs voor onze belastingdienst verstopt” en „acties” tegen Zwitserse banken niet uitsloot, kreeg hij dan ook een spervuur aan reacties terug.

Pierre Mirabaud, voorzitter van de Zwitserse Bankiersvereniging, moest zich verontschuldigen wegens zijn opmerking (in het avondjournaal) dat de omkoopmethodes van de Duitse fiscus hem „aan die van de Gestapo” deden denken. Maar de opmerking van zijn collega Michel Dérobert van de particuliere bankiers loog er evenmin om: „Deze episodes zullen Duitssprekende banken ontmoedigen om Duitsers in dienst te nemen.” Zijn Zwitserse bankemployees heus onkreukbaarder dan Duitse? Een recent schandaal bij UBS in Brazilië, waarbij Zwitserse bankmedewerkers de cel in vlogen, wijst uit van niet.

Dat Zwitsers zo irrationeel en nationalistisch kunnen reageren op de Liechtenstein-affaire, heeft diverse verklaringen. Allereerst: wie aan het bankgeheim komt, komt aan hen. Het is niet alleen een van de grootste bronnen van inkomsten van het land, maar staat net als horloges en chocola ook symbool voor de ‘Zwitserheid’. Hoe harder de EU op dit symbool inhakt, hoe hoger de Zwitsers de gordijnen invliegen. Nu er weer een belangrijke onderhandelingsronde met Brussel voor de deur staat, staan ook andere aspecten van het Zwitserse fiscale regime weer onder druk. Vorig jaar zeurden de Fransen over Johnny Halliday die naar Gstaad verhuisde, waar hij twintig keer minder belasting betaalde dan in Parijs. Toen protesteerde Brussel over de superlage belastingtarieven waarmee Zwitserse kantons holdings uit de EU wegzuigen. En nu die belastingontduikers weer. Het ergert de EU dat Zwitserland voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten. Omgekeerd ziet Zwitserland alle kritiek als een aanval op zijn soevereiniteit.

De Zwitsers zijn zelf vragende partij voor meer samenwerking met de EU. Ze zijn bang om als ‘eilandje’ in een EU-zee economisch de boot te missen. Daarbij worden de fiscale verschillen tussen EU-landen onderling steeds kleiner. Hierdoor zal de fiscale druk op Zwitserland toenemen. „Misschien niet op korte, maar wel op middellange termijn”, denkt Egbert Sturm van de universiteit van Zürich.

Voorbeeldje? De socialistische politicus Christian Levrat stelt voor om belastingontduiking strafbaar te maken. Dat is geen populair voorstel, dat weet hij ook wel. „Maar we kunnen toch niet elke twee jaar onze goede reputatie verspelen doordat we weer fiscaal oorlogvoeren met de Duitsers?”

Breaking views: pagina 17

Lees meer over de affaire op nrc.nl/liechtenstein