Die boeken gratis, het leek zó mooi

De gratis schoolboeken leveren zware administratieve lasten op.

De feeststemming over de boeken is geheel voorbij.

Bij de schoolboekenhandel Iddink in Ede worden ruim vier miljoen boeken in 190.000 pakketten verpakt voor het nieuwe schooljaar. Foto Hollandse Hoogte EDE 1-8-2007. Bij schoolboekenleverancier Iddink in Ede worden de komende weken ruim vier miljoen boeken ingepakt voor het nieuwe schooljaar. Bij het bedrijf worden ruim 190.000 pakketten met boeken samengesteld voor leerlingen van het voortgezet onderwijs. Daarnaast zorgt het speciale callcentre van Iddink voor de verwerking van vragen of aanvullingen. Nieuw is dat leerlingen voor het eerst via internet lesmateriaal kunnen bekijken. Elke leerling heeft een eigen internetportaal waarin het persoonlijk digitale lesmateriaal is opgeslagen. Foto: Ger Loeffen/Hollandse Hoogte *** Local Caption *** Europe The Netherlands Holland Europa Nederland GER LOEFFEN;Hollandse Hoogte

Het leek een mooi feestje te worden met de gratis schoolboeken.

Ouders blij met de lastenverlichting, scholen tevreden over de scherpere onderhandelingspositie tegenover uitgevers. En eindelijk kon worden voldaan aan het Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten, dat de Nederlandse overheid al sinds de jaren zeventig verplicht de kosten van leermiddelen voor haar rekening te nemen. Zeker twee op de drie Kamerleden steunden het plan, dat de overheid jaarlijks 210 miljoen euro gaat kosten.

Die hosannastemming is nu wel voorbij.

Uit een inventarisatie van advocatenkantoor Stibbe, in opdracht van de Groep Educatieve Uitgeverijen, bleek deze week dat scholen en leraren door de verplichte Europese aanbesteding niet meer hun eigen lesmethodes mogen kiezen. Bovendien is de invoering van gratis schoolboeken een „zware administratieve belasting”. Het geld dat ermee gemoeid is, kan niet aan leraren worden uitgegeven.

Boekhandel Iddink, een van de grote spelers op de schoolboekenmarkt, hield een enquête onder zijn klanten waaruit bleek dat 83 procent van de scholen niet zit te wachten op de Europese aanbesteding. „Als het zoveel werk en geld kost, laat maar”, zo verwoordt voorzitter Sjoerd Slagter van koepelorganisatie VO-raad de mening van schoolbesturen.

Bestuurder Ton Thomassen van Stichting Carmelcollege, een van de grote schoolbesturen, zei „acht maanden geleden al” dat hij het aanbesteden niet ziet zitten. „Het kost tijd en geld en het moet elke drie à vier jaar opnieuw. En het kan al helemaal niet de bedoeling zijn dat scholen hun eigen lesmethodes niet meer mogen kiezen.”

De inventarisatie van Stibbe is op zichzelf een door belanghebbenden – uitgeverijen – ingestoken poging om de publieke opinie te beïnvloeden. De uitgeverijen vrezen dat scholen gaan korten op hun budget voor schoolboeken. Maar de poging was wel effectief. Op grond van deze ‘nieuwe informatie’ heeft de Tweede Kamer verzocht om het finale debat over de schoolboeken, dat gisteren gepland stond, uit te stellen naar volgende week. De Kamer wil meer tijd voor bezinning.

De brede coalitie voor gratis schoolboeken brokkelt af. Oppositiepartij SP, ideologisch gezien voorstander van gratis schoolboeken, overweegt haar steun in te trekken. GroenLinks, eveneens voorstander, zegt bij monde van Tweede Kamerlid Tofik Dibi dat de partij „op deze manier niet vóór” kan stemmen. VVD, PVV en D66 waren al langer fel tegen.

Alleen het CDA en de ChristenUnie lijken nog voor. De PvdA weifelt.

Het is niet de eerste keer dat de toekomstige Europese aanbesteding tot commotie leidt. Scholen raakten eind vorig jaar in paniek toen bekend werd dat vrijwel elke middelbare school in Nederland de boeken moet aanbesteden omdat het benodigde budget per schoolbestuur snel de Europese grens van 200.000 euro overschrijdt. Verantwoordelijk staatssecretaris Van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA) besloot het schoolboekenplan met een jaar uit te stellen, tot 2009. Aankomend jaar worden ouders van schoolgaande kinderen eenmalig gecompenseerd met 308 euro per kind.

En dan heb je nog ‘Dijsselbloem’, genoemd naar de voorzitter van de commissie parlementair onderzoek onderwijsvernieuwingen. Die presenteerde twee weken geleden haar eindrapport en sindsdien is alles anders. In het rapport van Dijsselbloem, Tijd voor onderwijs, staat een lijstje met aanbevelingen waar toekomstige onderwijsvernieuwingen aan moeten voldoen. Onder meer moeten ze gebaseerd zijn op een „wetenschappelijk onderbouwde” probleemanalyse. Ook moet „overtuigend” zijn aangetoond „dat overheidsinterventie noodzakelijk is”.

Dat is bij de gratis schoolboeken juist het probleem. De Raad van State, die adviseerde over het veranderen van een paar wetten voor de gratis schoolboeken, kwam eind vorig jaar tot de conclusie dat „de noodzaak van overheidsingrijpen niet is komen vast te staan en dat niet wordt aangetoond welk probleem met het voorstel wordt opgelost”.

Zijn de gratis schoolboeken, waarbij de overheid de kosten voor de lesmaterialen overneemt van de ouders, een onderwijsvernieuwing? Margot Kraneveldt (PvdA) vraagt het zich af. „Het is wel iets wat weer op de scholen afkomt.” Tofik Dibi (GroenLinks) noemt de maatregel „niet echt een onderwijsvernieuwing”, maar hij is wel van plan de aanbevelingen van de commissie-Dijsselbloem – waar hij zelf in zat – toe te passen op de gratis schoolboeken. Arie Slob (ChristenUnie) vindt de suggestie alleen al, dat de maatregel een onderwijsvernieuwing is, bespottelijk.

En dat verdrag dan? Nederland moet lesmaterialen toch kosteloos ter beschikking stellen? Dat hoeft niet, schreef staatssecretaris Van Bijsterveldt vorige week ineens, in antwoord op schriftelijke vragen van de Kamer. De huidige situatie, waarbij de laagste inkomensgroepen in aanmerking komen voor compensatie, voldoet, zo oordeelde ook al de Raad van State.

Waarom dan toch gratis schoolboeken? Ouderorganisaties hebben jarenlang bij de politiek geklaagd over de bedragen die ze moeten betalen. Die kunnen oplopen tot tegen de 1.000 euro voor mensen met drie kinderen op de middelbare school.

Uit een door het ministerie van Onderwijs aangevraagde rapportage van PriceWaterhouseCoopers bleek eind 2005 dat de boeken tussen 2000 en 2005 zo’n 35 procent duurder zijn geworden, waar het besteedbare inkomen maar met 18 procent steeg.

De belangrijkste oorzaak voor de prijsstijging is de situatie dat scholen en leraren boeken bestellen met andermans geld – dat van de ouders – waardoor ze niet genoeg op de prijs letten. Ook hebben scholen hun boeken in toenemende mate ondergebracht in een ‘extern boekenfonds’, dat wordt beheerd door een van de grote boekhandels. Dit is een commerciële activiteit, die de prijs van met 15 tot 40 procent opdrijft, zegt PriceWaterhouseCoopers.

Kamerlid Jasper van Dijk van de SP zegt: „Geef ouders gewoon elk jaar 308 euro, zoals volgend jaar al gebeurt. Probleem opgelost.”

Is Europees aanbesteden haalbaar? Lees een eerder stuk op nrcnext.nl/links