Coetzee en de rechtbank van de geschiedenis

J.M. Coetzee: Als een vrouw ouder wordt. Uit het Engels vertaald door Peter Bergsma. Cossee, 91 blz. € 13,–

Hoe kun je ontsnappen aan de rechtbank van de geschiedenis? Die vraag stelde de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee zich in zijn vorige roman Dagboek van een slecht jaar. Hij kwam er niet uit, evenmin als zijn alter ego, de schrijfster Elisabeth Costello. In Elizabeth Costello stonden lezingen/episodes uit het leven van een succesvolle schrijfster centraal. In een daarvan verschijnt ze voor een poort waar ze alleen doorheen mag als ze een geloofsbelijdenis aflegt. Op kafkaëske wijze moet ze verantwoording afleggen voor datgene waar ze in gelooft. In niets, in ervaring, hartstocht, in kikkers, in stemmen: het maakt niet uit wat ze antwoordt. De poortwachter meldt dat hij al vaak individuen aan zijn poort heeft gehad zoals zij. En allemaal komen ze tot maar één conclusie: je kunt aan de rechtbank van de geschiedenis niet ontkomen. De geschiedenis vraagt om morele afwegingen, zeker wanneer je ‘secretaresse bent van het onzichtbare’, zoals Costello het schrijverschap typeert.

Het was niet het sterkste deel uit de roman, toch werd juist deze episode opgenomen bij de novelle Als een vrouw ouder wordt – een boekje dat speciaal voor de Boekenweek is uitgegeven. Behalve een hoofdstuk uit eerder verschenen werk staat hierin ook het verhaal met die titel dat Coetzee in 2003 hield, vlak nadat hem de Nobelprijs was toegekend. Waarom nam Cossee niet alleen dit verhaal op, maar werd er ook gekozen voor herexploitatie van een hoofdstuk uit een nog verkrijgbare roman? Misschien heeft het, los van een financiële reden, iets te maken met het oordeel dat de geschiedenis kan vellen. Dat oordeel neemt in het titelverhaal van Als een vrouw ouder wordt namelijk het karakter aan van ongeloof in de geschiedenis. In de woorden van Costello wanneer ze haar zoon spreekt die ze lange tijd niet heeft gezien: ‘De geschiedenis heeft haar stem verloren.’

Van geloofwaardigheid moet dit verhaal het niet hebben. Zulke theoretische gesprekken als Coetzee opvoert, heb je niet met je kinderen wanneer ze je vragen in de buurt te komen wonen omdat ze voor je willen zorgen, zelfs al ben je, zoals Costello, een moeder die zo koud is als een bevroren garnaal.

Het verhaal Als een vrouw ouder wordt lijkt vooral het antwoord op de vraag hoe een schrijver zich voelt nadat hem de Nobelprijs is toegekend. Machteloos, blijkbaar. Machteloos omdat je hoopt al schrijvend de geschiedenis naar je hand te zetten, terwijl je steeds vaker met je neus op de feiten gedrukt wordt: de geschiedenis trekt zich niets van je aan.