Beuken op het fort Europa

De cartoons van Osman Turhan gaan over de relatie tussen Turkije en de grote boze Europese Unie.

De vergadertafels vormen geen nette carré. De boel is ontspoord. De zijdes worden steeds langer en vormen een hoekige droedel. Van bovenaf ziet het eruit als een stuk doolhof. Aan het ene tafeluiteinde is een mannetje getekend met een Turkse vlaggetje, aan het andere uiteinde, ver weg van de ander, een mannetje met een EU-vlaggetje.

De doolhoftafel verbeeldt treffend het eindeloze proces van de Turkse toetreding tot de Europese Unie. De spotprent is van de hand van Osman Turhan, tekenaar bij het grootste dagblad van Turkije, het liberale en internationaal georiënteerde Zaman.

In de marge van de grote expositie De pracht van Anatolië in de Rotterdamse Kunsthal bevindt zich een wand met tientallen van zijn cartoons, alle geselecteerd op hetzelfde thema: de moeizame verhouding tussen de Europese Unie en Turkije, kandidaat-lid sinds 1999.

Diverse keren tekent Turhan Europa als onneembaar fort, met Turken die op de deur beuken met een stormram of met een ladder de muren bestijgen. Scherp is de cartoon waarbij de EU een metselaar is die in allerijl de toren ophoogt – waar de Turk zijn te korte ladder tegenaan heeft gezet. De angst van Europa en de steeds nieuwe eisen die aan Turkije gesteld worden zijn in één oogopslag zichtbaar.

Een cartoon vraagt om instant herkenbaarheid. Daarmee is het gebruik van stereotypen verklaard: behalve voor het onneembare fort kiest Turhan voor het ravijn, de doodlopende weg en de gesloten deur. Dat levert een aantal geestige statements op, maar zodra het beeld subtieler wordt, geeft dat toch een pakkender signaal.

Een voorbeeld daarvan is de cartoon van een EU-arm die met een schaar de Turkse halve maan tot Europese sterretjes verknipt. Het is een tweeledig commentaar: op de druk op Turkije om een Westers land te worden én op het verlies aan identiteit dat lidmaatschap bij de EU kan betekenen.

Het is interessant om te zien hoe een cartoonist de internationale relatieproblemen van de Turkse kant beziet. Maar in deze selectie valt wel op dat alle hoon de EU treft. De analyse van Turhan reikt meestal niet verder dan de onwil van Europa. Wat die onwil veroorzaakt – de botsende religies, vrees voor druk op de arbeidsmarkt, dat Turkije het grootste EU-land wordt – speelt geen rol.

Zelfspot, in dit geval een grap over de Turken, ontbreekt. Daarmee levert Turhan ongewild een andere verklaring van dat ‘ravijn’. Voor cartoonisten in het Westen is de eigen autoriteiten belachelijk maken een dagelijkse gewoonte.

Osman Turhan in De Kunsthal, Westzeedijk 341, Rotterdam. T/m 1 juni. www.kunsthal.nl