Historisch Fort Vossegat blijft achter het hek

Defensie bouwt in Utrecht een nieuw hoofdkwartier voor de landmacht. De gemeente had graag huizen op het terrein gebouwd. En er zijn zorgen over het negentiende eeuwse fort.

De Kromhoutkazerne is ons terrein, dus wij bepalen wat er gebeurt, zegt het ministerie van Defensie. Klopt, zeggen het projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW), de wijkraad Utrecht-Oost en de Universiteit Utrecht, maar Defensie heeft ook maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ze hopen op iets meer medewerking.

Het kazerneterrein is dure, gewilde grond aan de oostkant van de stad. En er ligt cultureel erfgoed. De gemeente heeft een oude wens om op een deel van de 19 hectare woningen te bouwen, maar koestert inmiddels weinig hoop meer.

Op het terrein van de oude Kromhoutkazerne gaat Defensie een nieuw hoofdkwartier voor het Commando Landstrijdkrachten bouwen voor 2.000 à 3.000 medewerkers. De lap grond in de toch al volle stad is daarmee waarschijnlijk vol en de historische restanten van Fort Vossegat uit 1817 blijven achter een hek. Van het verdedigingswerk zijn nog de inundatiesluis – ‘de brug met de twaalf gaten’ – en een bomvrije wachtruimte (reduit) over. Verder dan een openstelling in de fortenmaand wil Defensie niet gaan.

Wethouder Harrie Bosch (wonen, PvdA) moet jaarlijks duizend nieuwe woningen kwijt binnen de stadsgrenzen. Natuurlijk had hij het terrein goed kunnen gebruiken, maar er zijn door het vorige college nu eenmaal afspraken gemaakt met Defensie, dus hij zeurt niet. „Defensie houdt zich keurig aan de afspraken die zijn gemaakt. We kunnen ze toch niet dwingen om het aan ons te geven, dat doen we bij andere bedrijven ook niet.” Bovendien kan de gemeente tot zijn vreugde wel achthonderd tot duizend woningen bouwen op een ander oud militair terrein bij het station, en komt er in een andere oude kazerne een bedrijfsverzamelgebouw.

Defensie stoot al jaren terreinen af. Midden jaren negentig had het departement nog 42.000 hectare in bezit. In 2007 was dat 35.000. Die trend gaat in elk geval door tot 2013. Vaak gaat het om oefen- en schietterreinen, maar soms dus ook om binnenstedelijke locaties zoals in Utrecht. Woordvoerder Vanessa Vroomans: „Soms maakt Defensie ook plaats omdat een andere overheidsinstantie een dringend beroep op ons doet. Denk hierbij aan de Alexanderkazerne in Den Haag, waar het Internationale Strafhof gevestigd gaat worden.” Volgens Vroomans wil Defensie niet meer of minder vastgoed gebruiken dan nodig.

Het is andere partijen in Utrecht om het cultureel erfgoed op het terrein te doen. Rob Zakee, procesmanager van de Waterlinie, noemt de manier waarop Defensie zich aan afspraken houdt „minimalistisch”. Het ministerie ondertekende deze maand samen met vier andere ministeries en vijf provincies het Pact van Rijnauwen. Daarin staat dat er 150 miljoen euro beschikbaar is voor het herstel en toegankelijk maken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Vossegat blijft echter grotendeels gesloten.

Ook de staat van de forten Honswijk en Everdingen bij de Lek, die Defensie zal overdragen, baart Zakee zorgen. „Defensie heeft toegezegd het erfgoed in goede staat te leveren. Zij interpreteren dat als de huidige staat. Ik hou mijn hart vast, want de forten zijn de laatste jaren erg achteruit gegaan. Ik vind dit geen gewetensvolle manier van omgaan met monumenten door Defensie.”

Openstelling van ten minste een deel van het terrein is ook de inzet van de universiteit. De campus van het University College Utrecht zit al op het terrein, maar de universiteit heeft geen directe behoefte aan uitbreiding. Toch wil Leunie van Zwieten, programmamanager campusontwikkeling, graag met Defensie aan tafel komen. „Wij hebben ook een fort op de Uithof liggen en we vinden dat zulke monumenten publiek moeten zijn. Er liggen prachtige restanten op het Kromhoutterrein, zegt men. Ik heb het alleen op foto’s kunnen zien. Het is een soort blinde vlek. Je zou toch zeggen dat ook andere ministeries meer druk op Defensie zouden uitoefenen.” Defensie zegt de miljoenen niet te hebben om deel te nemen aan de Hollandse Waterlinie. Het wil alleen de hoognodige reparaties verrichten.

Wat de Kromhoutkazerne betreft geeft Defensie de andere partijen nog wel hoop. „In april is de aanbesteding rond. Als er ruimte overblijft, is de gemeente de eerste die het mag overnemen”, zegt woordvoerder Vroomans. Met de nadruk op ‘als’. Wethouder Bosch: „Het is altijd een wens geweest van de gemeente om daar huizen te bouwen, maar we moeten niet overdreven optimistisch zijn over de openbaarheid van defensieterreinen. Dat hangt natuurlijk samen met hun activiteiten.”