Het beste buitenlandse boek Maarten van Rossem

Ik werd door een klasgenoot, die het boek toevallig in de Openbare Bibliotheek had ontdekt, in 1957 op Tolkiens epos geattendeerd.

Ik vond het een magistraal boek, zonder enige terughouding, en heb het sedert de late jaren vijftig vrijwel elk jaar geheel of gedeeltelijk herlezen.

Toen The Lord of the Rings in de jaren zestig een mondiaal succes werd, veroorzaakte het in kringen van lezers een controverse die tot op de dag van vandaag voortwoekert. Literair geschoolden vonden het een vreselijk, kleinburgerlijk en conservatief kaboutersprookje. Dat is wel enigszins te begrijpen.

Ironie en cynisme, die wezenlijke bestanddelen van het literaire modernisme, ontbreken volkomen.

Tolkien heeft dit beeld nader bevestigd door steeds te zeggen dat hij ook een soort hobbit was, een tevreden, dorpse pijproker.

Wat hij zelf ook beweerd moge hebben, Tolkien (1892-1973) was helemaal geen hobbit, hij was een vreemde, zeer gecompliceerde, melancholieke man, die werd gefascineerd door verlies en dood.

Hij heeft zijn vader nooit gekend en zijn moeder overleed toen hij 12 was. Na een moeizame jeugd verloor hij vrijwel al zijn beste vrienden aan het front in de Eerste Wereldoorlog. Zelf vertrok hij in 1916 naar het front, werd ziek en is nooit meer teruggeweest.

Zijn grote liefde was de filologie, de taalkunde. De hele omvangrijke en zeldzaam gecompliceerde wereld waarvan The Lord of the Rings slechts een onderdeel is, ontstond uit zijn taalverliefdheid.

Hij verzon eerst de elfentalen en vervolgens de elfen om ze te spreken. De eerste aantekeningen maakte hij al in 1917. Daarna heeft hij er tot aan zijn dood geobsedeerd aan gewerkt. The Lord of the Rings is geen kaboutersprookje, maar een zeldzaam knap verhaal over dood en mislukking.

Frodo faalt, aan de rand van de krater van Mount Doom eist hij de ring op, daarmee zijn hele queeste op het spel zettend.

Gollum bijt Frodo’s vinger af, en struikelt de vulkaan in. Door de vernietiging van de ring is het in Midden-Aarde ook afgelopen met de betovering van de wereld. De elfen zullen vertrekken.

In een BBC-documentaire werd Tolkien gevraagd waar The Lord of the Rings eigenlijk over ging. Zijn antwoord luidde: de dood.