De vrouw van 899 miljoen: Neelie Kroes

Neelie Kroes heeft een nieuwe slag geleverd in haar strijd met Microsoft.

De eurocommissaris trekt zich weinig aan van kritiek op de procedures van haar dienst.

En wéér sloeg Neelie Kroes toe. De Nederlandse eurocommissaris legde de Amerikaanse softwaregigant gisteren een boete van 899 miljoen euro op in verband met de woekerbedragen die Microsoft van concurrenten eist voor het gebruik van zijn software-informatie. Misbruik van machtspositie, volgens Kroes. De boete had nog veel hoger kunnen zijn: „ We hadden tot 1,5 miljard euro kunnen gaan”, zei ze.

De recordboete die ze nu oplegt, is het nieuwste hoofdstuk in de juridische strijd tussen Microsoft en de Europese Commissie. Ruim vier maanden geleden boekte de Commissie een klinkende overwinning op Microsoft. Maar Microsoft, zei Kroes gisteren, heeft zich niet aan de afspraken gehouden. „Praatjes vullen geen gaatjes. Het versturen van een persbericht is iets anders dan het veranderen van de bedrijfsvoering.”

Neelie Kroes (66) zoekt de strijd op. Ze is eurocommissaris voor mededinging. De Europese wetgeving geeft verregaande bevoegdheid aan de Commissie om bedrijven te beboeten voor verboden prijsafspraken, staatssteun, monopoliegedrag of onderlinge marktverdeling.

Van die bevoegdheid maakt Kroes royaal gebruik. Vorig jaar heeft ze het recordbedrag van 3,3 miljard euro aan boetes uitgedeeld. Onder meer aan een Spaans asfaltkartel (184 miljoen), de Nederlandse bierindustrie (274 miljoen) en fabrikanten van latex (243 miljoen).

Asfalt, bier en condooms – het is een greep uit de producten waarmee Kroes zich de afgelopen maanden actief heeft bemoeid. De eurocommissaris presenteert zich als de onvermoeibare strijdster voor de belangen van de Europese consumenten en belastingbetalers. Afnemers van bier, condooms en asfalt moeten van haar acties profiteren omdat ze bedrijven tot lagere prijzen wil dwingen.

Toen de Nederlandse oud-politica (staatssecretaris en minister van Verkeer voor de VVD in de kabinetten Lubbers I en II) en oud-bestuurder van Universiteit Nyenrode in 2004 benoemd werd op de zware post van mededinging in Brussel, klonk er in Nederland en in het Europarlement aarzeling. Kon iemand die nauwe banden met het bedrijfsleven onderhield (Kroes was adviseur en commissaris bij een aantal ondernemingen) wel onafhankelijk optreden tegen marktmisbruik door bedrijven?

Bij haar benoeming moest Kroes toezeggen zich niet te zullen bemoeien met bedrijven waarbij ze ooit een functie had bekleed. Andere gevoelige kwesties in Nederland waarbij ze betrokken was geweest – haar rol bij de rekrutering van Ayaan Hirsi Ali in de VVD, één van de wortels van de slepende ideologische tweespalt binnen de VVD; haar zakelijke relatie met vastgoedondernemer Paarlberg die later verdacht werd van witwaspraktijken voor criminelen – boeiden niet in Brussel.

Maar Kroes was niet van plan als een lamme commissaris te opereren in Brussel. Op haar eerste persconferentie zei ze: „I am not a pussycat.”

Neelie Kroes is ambitieus, dat straalt ze uit. Iedere gelegenheid grijpt ze aan om haar kruistocht tegen kartels uit te dragen. Onberispelijk gekleed, zelfverzekerd en doortastend trekt ze ten strijde tegen machtsmisbruik van bedrijven die vrije concurrentie belemmeren, hun monopoliepositie uitbuiten of onderlinge afspraken maken. Ze noemt ze oplichters van consumenten en belastingbetalers. Succesvol afgeronde zaken presenteert ze als winst voor de consumenten. „Wij worden er voor betaald om te zorgen voor eerlijke concurrentie”, zei ze onlangs.

Meest spraakmakend tot nu toe was de overwinning die Kroes vorig jaar oktober behaalde op, alweer, Microsoft. Na jaren van juridische procedures boog de softwaregigant toen voor de eisen van de Europese Commissie. Kroes voerde de beslissende onderhandelingen met Steve Ballmer, de baas van Microsoft, tijdens een etentje in restaurant De Beukenhorst in Oegstgeest. Ballmer zegde toe om de uitstaande boetes (in totaal 780 miljoen euro) te voldoen. „Ik heb de rekening van het diner betaald”, zei Kroes koel.

Toen een Amerikaanse overheidsfunctionaris kritiek leverde op haar aanpak van Microsoft, haalde Kroes uit. Inmenging in het Europese mededingingsbeleid was „totaal onaanvaardbaar”. Dat maakte indruk in de Verenigde Staten. The Wall Street Journal zette Kroes eind vorig jaar op de derde plaats bij de ‘The 50 Women to watch’. Ze werd getypeerd als „de invloedrijkste kartelbestrijder” ter wereld.

Maar Microsoft is niet haar enige doelwit. Vorig jaar bond Kroes de strijd aan met de Europese energiemonopolies die ze wil dwingen tot splitsing. De machtige Duitse en Franse energiegiganten gesteund door hun regeringen, verzetten zich met hand en tand tegen Kroes’ plannen. Ze zal dit jaar proberen door te zetten, al is de uitkomst allesbehalve zeker.

In Brussel gaat er vrijwel geen dag voorbij of het Directoraat-Generaal Mededinging komt met een aankondiging. Het keurt fusies goed, stelt voorwaarden aan overnames of kondigt onderzoek aan. Voorbeelden van de afgelopen tijd waarbij Nederlandse bedrijven betrokken waren: Fortis moest bij de overname van ABN Amro toezeggen bepaalde bankactiviteiten af te stoten. TomTom kreeg toestemming om concurrent Atlas over te nemen. De aangekondigde zuivelfusie van Campina met Friesland Foods ligt nog ter beoordeling.

En dan zijn er de kartelpraktijken. De boetes die hierop staan kunnen oplopen tot maximaal tien procent van de wereldomzet van het bedrijf dat veroordeeld wordt. Het geld van deze boetes (1,8 miljard in 2006, 3,3 miljard in 2007) komt ten goede aan de Europese begroting (120 miljard euro in 2008). Hierdoor hoeven de lidstaten minder aan ‘Brussel’ af te dragen of krijgen ze aan het eind van het jaar geld terug.

Het Directoraat-Generaal Mededinging telt omstreeks 700 medewerkers. Ze staan bekend als de best gekwalificeerde en meest gedreven ambtenaren die werkzaam zijn bij de Commissie. Ze hebben beslissingsbevoegdheid om tegen bedrijven op te treden en dat vereist hoogwaardige kennis van mededingingsrecht. Fouten kunnen ze zich niet permitteren: dan leggen de juristen van de Commissie het af tegen gehaaide bedrijfsadvocaten. Dat zou de EU op smadelijke nederlagen en kostbare schadevergoedingen komen te staan.

Kroes leunt sterk op de deskundigheid van haar ambtelijke apparaat en bouwt voort op het werk van haar voorganger, de Italiaan Mario Monti. De zaak tegen Microsoft bijvoorbeeld is al door Monti in gang gezet. Volgens Brusselse veteranen die ervaring met beide eurocommissarissen hebben, opereert Kroes politieker en is ze bedrevener in het bespelen van de publiciteit dan haar voorganger. Haar managementstijl wordt minder hoog aangeslagen. Een topfunctionaris bij de Commissie noemt haar „een dwarrel” vanwege haar gewoonte om in halve zinnen te spreken en gedachten niet af te maken.

Een van de weinigen in Brussel die openlijk kritiek op Kroes hebben uitgeoefend, is de Nederlandse europarlementariër Bert Doorn (CDA). Doorn erkent haar succes in aandacht trekkende zaken, maar stelde vast dat andere dossiers blijven liggen. Bovendien duren de procedures lang en zijn dezelfde ambtenaren van het begin tot het eind met een zaak bezig. Ze zijn onderzoeker, aanklager, rechter en deurwaarder tegelijk.

„Als de ambtenaren van Mededinging eenmaal een procedure zijn begonnen, kun je als bedrijf geen kant meer op”, stelde Doorn november vorig jaar vast op basis van klachten van het bedrijfsleven. „Een beklaagde kan voor honderden miljoenen het schip in gaan, want de Commissie wil scoren. Er moet een objectief moment in de procedure zijn.” Hij bepleit een maximumperiode voor onderzoek, scheiding van onderzoek en veroordeling, en snellere uitspraak in geval van beroep bij het Europese Hof.

Kroes trekt zich van die kritiek niets aan. In de eerste week van het nieuwe jaar bedong ze dat softwarebedrijf Apple de prijzen van zijn populaire online muziekwinkel iTunes voor het downloaden van muziek in Europa gaat harmoniseren. Daarna kondigde ze een onderzoek aan naar prijsafspraken voor geneesmiddelen bij de farmaceutische industrie.

Het internationale bedrijfsleven is gewaarschuwd. Neelie Kroes heeft nog twee jaar te gaan in Brussel.

Lees het dossier van de Europese Commissie over Microsoft via nrcnext.nl/links