Russische nostalgie in China

Russische migranten brachten begin twintigste eeuw de Chinese stad Harbin tot bloei. Nu proberen hun nazaten iets van de oude Russische grandeur te behouden.

Eetcafé Russia in het centrum van de Noord-Chinese stad Harbin ademt nostalgie. Aan de muur hangen vergeelde foto’s van de Russische voorouders van uitbater Hu Hong (58). Op een zwarte piano staan marmeren borstbeelden en droogbloemen. Hu wijst naar een schilderij van zijn moeder, een aristocratische Russische vrouw, lezend in een leunstoel. „De kok van Russia bereidt nog altijd haar favoriete gerechten”, vertelt hij.

Bij een temperatuur van min twintig druppelen tegen lunchtijd in dikke winterjassen gehulde voorbijgangers met ijspegels aan hun bontmutsen het eetcafé binnen om beschutting te zoeken tegen de ijzige poolwind.

Begin vorige eeuw stroomden de Russische migranten in Harbin het land binnen, meest gelukzoekers en ballingen op de vlucht voor de politie van de tsaar. In en rond Harbin, de meest noordelijke stad van China, zijn nog veel restanten van hun verblijf te vinden. In de troosteloze dorpjes buiten de stad staan haveloze gebouwen met kapotgeslagen ramen en afgebrokkelde schoorstenen, stille getuigen uit de tijd dat de Russische emigranten hier een zware industrie uit de grond stampten.

Nu gaat de stroom de andere kant op. Vooral laagopgeleide Chinezen trekken vanuit Mantsjoerije Rusland binnen op zoek naar werk en handel. De Russische zware industrie heeft plaatsgemaakt voor hypermoderne industrie. Kinderen van voormalige fabrieksarbeiders of boeren studeren nu aan de universiteit.

Architect en restauranthouder Hu Hong heeft de ontwikkelingen van dichtbij meegemaakt. Hij vertelt hoe zijn Russische grootvader in 1900 naar China trok als spoorwegingenieur. Harbin was een paar jaar eerder ontstaan als kolonie van Russische spoorwegarbeiders die werkten aan een spoorlijn door Noordoost-China naar Vladivostok. Kort daarna vulde de stad zich, eerst met ballingen uit het tsaristische Rusland en na 1917 met Wit-Russen die op de vlucht waren geslagen na de bolsjewistische revolutie. In 1920 hadden ruim 100.000 Russen hun toevlucht gezocht in de stad, net over de grens in Mantsjoerije.

De Russische aristocratie en intelligentsia brachten de stad tot bloei; Harbin ontwikkelde zich tot een decadent en ‘zondig’ centrum vol Europese pracht en praal. De spoorverbinding met Moskou diende als doorgeefluik van de laatste trends op het gebied van kunst, cultuur en levensstijl. Harbin werd het Parijs van het Oosten.

„Mijn moeder werd geboren in een tijd van welvaart en luxe, maar al snel werd het minder”, vertelt Hu. In 1932 vielen de Japanners Mantsjoerije binnen en stichtten zij de ‘onafhankelijke’ staat Mantsjoekwo. „Mijn Russische grootvader werd vermoord door de Japanners en mijn grootmoeder kon niet anders dan haar zes kinderen afstaan aan pleeggezinnen”, vervolgt hij.

Duizenden Chinezen en Russen uit Harbin sneuvelden daarna in de Tweede Wereldoorlog. In de talrijke Russische cafés en bordelen en nachtclubs bleef de wodka intussen rijkelijk vloeien. Japanse officieren maakten Chinese en Russische vrouwen het hof. Omdat de treinen uit Rusland tijdens de oorlog bleven rijden, bleven westerse invloeden de stad binnendruppelen.

In 1945 kwamen Russische troepen naar China om het land te bevrijden van de Japanners. Hu: „Mijn vader was soldaat in het Chinese leger en omdat hij Russisch sprak, werd hij door een vriend voorgesteld aan mijn moeder. De Russen waren zeer geliefd tot Mao Zedong de macht overnam.”

Mao’s Rode Leger maakte korte metten met de westerse decadentie en was niet vergeten dat de Sovjet-troepen die zich na de Japanse capitulatie terugtrokken ‘hun’ fabrieken in Mantsjoerije soms geheel ontmantelden en naar Russisch grondgebied overbrachten.

„De Russen hadden het land opgebouwd maar werden opeens vervolgd”, legt Hu uit. „Meer dan 250.000 Russen moesten opnieuw vluchten, ditmaal niet voor de bolsjewieken, maar voor het Chinese Leger en later de wreedheden van de Culturele Revolutie. Vóór de bouw van een spoorweg was Harbin een vissersdorp met niet meer dan een paar duizend inwoners. De Russen hebben in het noorden voor grote economische groei gezorgd. Ze bouwden bruggen en wegen en ze brachten hun kennis en cultuur mee”, zegt Hu.

De Russen die bleven waren net als Hu’s moeder met Chinezen getrouwd. „Mijn vader sprak vloeiend Russisch. Eerst was hij een held maar nu belandde hij erdoor in de cel. Daar stierf hij in 1970”, zegt Hu geroerd.

Mao was zo bang voor Russische vergeldingsacties dat hij in Harbin een netwerk van ondergrondse gangen en schuilkelders liet bouwen. De schuilkelders van Harbin zijn nu vrijplaatsen voor Russische handelaren in matroesjka’s , verrekijkers, nepleren tassen, bontjassen en nertskoppen.

Naar schatting wonen er nu nog 15.000 Russen in de stad. De laatste oorspronkelijke emigrant stierf in 2005 maar nog altijd komen de Russen naar Harbin om te handelen in leer, winterkleding, Russisch poppen of porno.

Als Russisch-Chinese nazaat heeft Hu Hong een andere missie. Hij geeft les aan jonge architecten en beeldhouwers en strijdt al jaren voor het behoud van de Europese architectuur in Harbin. „In de jaren tachtig is 90 procent van de overgebleven Russische architectuur gesloopt.” De beroemde Sint-Sofiakerk is gerenoveerd maar bijna alle Russische kunst is kapotgeslagen tijdens de Culturele Revolutie.

Wijzend op een grijs betonnen kantoorgebouw achter een prachtige gevel met ornamenten zegt hij: „Dat is het werk van corrupte ambtenaren die belangen hebben in bouwbedrijven. Zij zijn slechts op geld belust en hebben geen liefde voor oorspronkelijkheid en schoonheid. Alleen op de Zhongyang-dajie is de Russische grandeur bewaard gebleven.” Aan die centrale boulevard ligt bijvoorbeeld restaurant Huamei, waar toeristen kaviaar komen eten. „Mijn doel is die grandeur te behouden”, zegt Hu.