Karl Marx-boekhandel redt het niet

De Berlijnse Karl Marx boekhandel, ooit de grootste van de DDR, moet zijn deuren sluiten. Oude klanten blijven weg en toeristen komen niet.

Iedereen die de beste Duitse film van de laatste jaren heeft gezien, Das Leben der Anderen, kent de Karl Marx Buchhandlung. Het was ooit de grootste boekwinkel van de arbeiders- en boerenstaat, de DDR. Gevestigd aan de enige socialistisch-classicistische boulevard van Berlijn, de Karl Marx Allee.

Bij deze boekhandel draaide regisseur Florian Henckel von Donnersmarck de laatste scènes van zijn film. Die gaat over de spionagepraktijken van de Stasi, de Oost-Duitse geheime dienst. De hoofdpersoon ziet in de etalage het boek liggen waarin hij zelf onvermoed de hoofdrol speelt. Hij gaat de winkel binnen om het te kopen. We krijgen een inkijkje te zien in een zaak met veel donker hout en veel boeken. Het is een boekwinkel zoals een boekwinkel hoort te zijn.

De Karl Marx Buchhandlung, eens de trots van het DDR-bewind en vastgelegd op een onvergetelijke rolprent, moet sluiten. Deze week is er opheffingsuitverkoop. Alles gaat weg voor de halve prijs, zegt eigenaar Erich Kundel (50), een vriendelijke man in spijkerpak. Aanstaande zaterdag is het gebeurd, na een 55-jarig bestaan en een systeemwisseling die vermoedelijk de ondergang van dit boekenparadijs inluidde.

Kundel trekt het niet meer. Zijn klanten blijven weg. Hij is in 1993 begonnen, ruim na de val van de Muur. In de communistische jaren was de winkel drie keer zo groot als nu. Kundel heeft eerder etages moeten sluiten. Hij had in het begin nog flink wat aanloop: vaste klanten uit de DDR-tijd. Toen hij begon had hij negen man in dienst.

Maar de loop raakte uit z’n zaak, hoe mooi zijn collectie – deels nieuw, deels antiquarisch – ook was. Kundel is zelf Oost-Berlijner, hij heeft de DDR bewust meegemaakt. Hij kent de buurt waarin hij de afgelopen jaren werkte nog van vroeger. „De Karl Marx Allee was voor iedere Oost-Duitser een verplicht nummer. Hier moest je zijn als je een koffiezetapparaat nodig had, of dingen die je nergens anders kon kopen. De boekhandel was in die jaren altijd vol.”

De Karl Marx Allee is van een schoonheid die haast letterlijk verplettert: grote architectuur bedoeld om de mens klein te maken. De straat werd in de jaren vijftig als Stalinallee aangelegd en was een saluut aan het bevriende regime in Moskou. Aan beide straatkanten, ver van elkaar verwijderd, staan arbeiderspaleizen. Het zijn woonhuizen van nauwelijks te bevatten maat en strengheid. Even een broodje kopen is een expeditie die hier door de mateloosheid lang kan duren.

In dit bouwkundige geweld is het een wonder dat de Karl Marx Buchhandlung nog zo lang heeft standgehouden. Maar een jaar of vijf nadat de Muur verdwenen was, trokken ook de klanten naar boekhandels in menselijker buurten. Erich Kundel zegt het zelf: het is hier te groot, de afstanden zijn niet te belopen. Mensen willen winkelen in een knusse omgeving. Welnu, de Karl Marx Allee is alles – maar niet knus.

Wat hem dwars zit, is dat de toeristenorganisaties met hun tours bij de Alexanderplatz stoppen. „Wat verder oostwaarts ligt, is onbekend gebied.” En inderdaad: op de Karl Marx Allee, een bouwmonument van internationale allure, zijn vrijwel geen toeristen te zien. „Het oosten bestaat niet voor ze”, zegt Kundel. Om er meteen aan toe te voegen: „Maar ik wil van de sluiting van mijn zaak geen oost-westconflict maken.”

Kundels antiquarische collectie was wijd en zijd bekend. Bij hem kon je voor een paar euro Das Kapital van Marx krijgen, de verzamelde werken van Engels, de gebundelde toespraken van Honecker. Voorbij! Met moeite, maar slechts voor zes euro samen, kon deze correspondent afgelopen zaterdag nog een paar historische werkjes op de kop tikken: het woordenboek van de marxistisch-leninistische sociologie en het woordenboek van het economisch socialisme.

Erich Kundel opent over een paar weken een nieuwe boekenzaak, in de Bänschstrasse in de nabijgelegen wijk Friedrichshain. Een kleine winkel in een bescheiden straat. Zonder personeel dit keer , want dat geeft alleen maar zorgen.