Herriekunst stemt tot nadenken

Tentoonstelling: Allora & Calzadilla: Never Mind That Noise You Heard. T/m 4 mei in het Stedelijk Museum, Oosterdokskade 5, Amsterdam. Dagelijks 10-18u. Inl: www.stedelijk.nl

Het is een lawaai van jewelste op de bovenverdieping van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Er klinkt trompetgeschal en een klaaglijk geluid dat nog het meest op een doedelzak lijkt. Operazangers schreeuwen om het hardst tegen elkaar in. Een Spaanstalige rapper zingt een lied. En dan zijn er nog de geluiden van de grote stad: jankende sirenes, toeterende auto’s, knetterende brommers. Horendol word je ervan.

Voor hun solotentoonstelling Never Mind That Noise You Heard heeft het Amerikaanse kunstenaarsduo Allora & Calzadilla geen enkele moeite gedaan om de geluiden die hun verschillende video’s produceren van elkaar te scheiden. Integendeel: de kakofonie is een bewuste keuze. Geluid kan ook een marteling zijn, zo willen ze met deze expositie duidelijk maken. Niet voor niets plaatsten ze op de uitnodigingskaart een twintig jaar oude foto van een Amerikaanse soldaat die met een grote luidspreker generaal Manuel Noriega uit zijn schuilplaats in Panama probeert te drijven - een fraai staaltje psychologische oorlogsvoering.

‘Activistische kunstenaars’ worden Jennifer Allora (Philadelphia, 1974) en Guillermo Calzadilla (Havana, 1971) wel genoemd. De twee werken sinds 1995 samen en maken video’s, foto’s, installaties en werken in de openbare ruimte die vrijwel altijd gaan over sociale problemen of politieke onderwerpen. Berucht is bijvoorbeeld hun project Chalk uit 2002, waarvoor ze reusachtige stukken krijt achterlieten bij de woning van de president van Peru. Voorbijgangers konden zo hun protesten tegen de regering op zijn stoep schrijven.

Zelf wonen de kunstenaars op Puerto Rico, waar ze nauw betrokken zijn bij lokale actiegroepen. Zo begint de tentoonstelling in het Stedelijk met een video over het Puertoricaanse eilandje Vieques, dat jarenlang door het Amerikaanse leger als oefenterrein is gebruikt. Door succesvolle acties van de plaatselijke bevolking verlieten de Amerikaanse troepen het eiland in 2003. Om dat te vieren maakten Allora & Calzadilla niet lang daarna het werk Returning a Sound (2004), een video over de activist Homar die op zijn brommertje het teruggekregen land doorkruist. Op de uitlaat van de brommer zit een trompet gemonteerd, die triomfantelijke klanken uitstoot zodra Homar gasgeeft.

Allora & Calzadilla maken helaas geen kunst die voor zichzelf spreekt. Zonder de verklarende foldertekst is Returning a Sound gewoon een vermakelijke roadmovie met een prachtig tropisch eiland als decor. Alleen de oplettende beschouwer zal de bomkraters in het paradijselijke landschap opmerken en zich afvragen waarom die borden met ‘No trespassing’ en ‘Explosions’ langs de weg staan.

Ook de andere werken op de tentoonstelling kunnen het maar moeilijk zonder uitleg stellen. Want waarom zitten er in het filmpje Unrealizable Goals (2007) drie muzikanten in een palmboom? En wat voor muziek spelen ze eigenlijk? De foldertekst geeft antwoord. De video blijkt te zijn opgenomen in Japan, een land zonder leger. Maar de liedjes die vanuit het gebladerte klinken zijn oorlogsmarsen. De video gaat dus over “de onmogelijke spagaat waarin deze natie zich bevindt” - een nogal omslachtige omschrijving voor een op zichzelf best mooi en surrealistisch filmpje.

In hun poging om hun kunstwerken politiek gewicht te geven, vergalopperen Allora & Calzadilla zich soms aan te ingewikkelde vertogen. Te graag willen zij het publiek tot nadenken stemmen. Maar uiteindelijk bereiken ze het tegenovergestelde. Murw gebeukt door de herrie en de retoriek verlaat je de tentoonstelling.