Fijn, een rechtsstaat

Over Europeaan in hart en nieren Max Kohnstamm is een biografie geschreven.

Volgens hem is Nederland in Europa ‘op de fatale weg’.

Bevlogenheid, betrokkenheid, bezieling – waar kom je ze nog tegen als het over Europa gaat? Bij de 93-jarige Max Kohnstamm, bijvoorbeeld, Europeaan in hart en nieren. „Niemand staat ’s morgens op met de gedachte: ‘Oh wat fijn dat we de rechtsstaat hebben!’”, zegt Kohnstamm. Toch beschouwt hij dat als een van de grootste verworvenheden in Europa.

De voormalige diplomaat en ambtenaar zei dit onlangs bij de presentatie van de biografie Max Kohnstamm. Leven en werk van een Europeaan (*) van de hand van Anjo Harryvan en Jan van der Harst van de Rijksuniversiteit Groningen.

„De Europese Unie is voor mij altijd veel meer geweest dan een economische unie. Het is een beschavingsproject met als inzet: de rechtsstaat, solidariteit en gelijkwaardigheid”, aldus Kohnstamm.

Dat project valt in zijn visie uit te breiden over de wereld, mits er bereidheid bestaat nationale macht af te staan en soevereiniteit over te dragen aan gemeenschappelijke instellingen. Beide – machtsafstand en soevereiniteitsoverdracht – acht Kohnstamm onontbeerlijk voor wie de hedendaagse problemen van de lidstaten – economie, energie, klimaat, veiligheid – wil oplossen.

Het Nederlandse ‘nee’ in juni 2005 tegen de Europese Grondwet was „geen incident, maar een symptoom”, zei Kohnstamm. Europa was door Nederland altijd vooral als economisch project beschouwd. Hij ziet het, in navolging van mentor en latere vriend Jean Monnet, ook als een „wereldvredesproject”. „Dat is in Nederland weinig ingezien.” Sinds het eerste EEG-verdrag (1957) heeft volgens Kohnstamm de Nederlandse politieke elite „niet meer met enige warmte over Europa gesproken.”

Van het Europabeleid van de kabinetten-Balkenende heeft Kohnstamm geen hoge pet op. „De Nederlandse regering heeft op Europees gebied geen gedachte, of het is de gedachte: ‘We moeten niets afstaan’. Ik ben niet geschokt dat er geen enthousiasme is, maar dit is een fatale weg.”

Moet Turkije bij de EU? „Turkije is voor mijn gevoel een zaak die gedaan móet worden, omdat we dat al veertig jaar beloofd hebben, en omdat het door de islamitische wereld als een grove belediging uitgelegd zal worden als je het niet doet.”

Anjo G. Harryvan en Jan van der Harst: Max Kohnstamm. Leven en werk van een Europeaan. (Spectrum, 247 blz., € 27,50)