Ex-directeuren van de Rusland BV

Een handvol miljardairs had in de jaren ‘90 grote invloed in Rusland. Ze wonen nu veelal in het buitenland. Maar zakenleven en politiek zijn nog steeds zeer verweven.

Marinekadetten voor een gigantische poster van president Poetin en zijn erfgenaam Medvedev. Foto AP Navy cadets march marking the Defenders of the Fatherland Day with a giant advertising poster depicting President Vladimir Putin and his likely successor Dmitry Medvedev for upcoming presidential elections, in St. Petersburg, Russia, Tuesday, Feb. 23, 2008. Russians go to the polls to elect a new president on March 2. (AP Photo/Dmitry Lovetsky) Associated Press

Het verhaal is al vaak verteld maar het blijft ongelooflijk: hoe een handvol Russische miljardairs zich in de jaren ‘90 van de vorige eeuw voor een appel en een ei zo’n beetje de hele staatsindustrie hebben toegeëigend. In ruil daarvoor financierden ze via hun televisiekanalen de herverkiezing van de zieke president Boris Jeltsin, die in 1996 verslagen dreigde te worden door de communist Gennadi Zjoeganov. De terugkeer van de communisten was het nachtmerriescenario van de zeven bankiers, die de Russische geschiedenis in zullen gaan als de Oligarchen.

De verhaallijn van de tweedelige serie The Rise and Fall of the Russian Oligarchs van Alexander Gentelev, is duidelijk: onder Jeltsin kregen de tycoons vrije toegang tot het Kremlin en een beslissende invloed op de politiek. President Poetin heeft hen vervolgens uit het Kremlin verjaagd. Met de arrestatie en veroordeling van Michail Chodorkovski, de topman van oliebedrijf Joekos, stelde hij een afschrikwekkend voorbeeld voor iedere zakenman met politieke ambities. Zij die niet wilden buigen, moesten het land verlaten.

Drie van de voormalige oligarchen komen in de serie uitgebreid aan het woord. Michail Tsjernoj kreeg 80 procent van de aluminiumproductie van Rusland in handen. Hij woont inmiddels in Israël. Mediamagnaat Vladimir Goesinski, eigenaar van de onafhankelijke televisiezender NTV, werd achter de vodden gezeten wegens de kritische berichtgeving over de oorlog in Tsjetsjenië. Ook hij verliet het land. En wiskundige Boris Berezovski, rijk geworden in de autohandel, later eigenaar van oliebedrijf Sibneft, woont sinds 2001 in Londen, van waaruit hij Poetin bestrijdt.

Rusland stond begin ‘91 voor een onmogelijke opgave: de economie was ineengestort, de hongersnood stond voor de deur. Het hervormersteam van Jeltsin, onder leiding van premier Jegor Gaidar en Anatoli Tsjoebais besloot tot een shocktherapie. De prijzen werden losgelaten en de Russen kregen vouchers waarmee ze aandelen in staatsbedrijven konden kopen. Doordat de mensen geen idee hadden hoe de markt werkte, verkochten ze die vaak aan de directeuren, die zo makkelijk eigenaar werden van hun bedrijf. Zo kreeg Tsjernoj de grootste aluminiumfabriek van Rusland in handen. „Elke verkochte fabriek was een klap voor het communisme”, zegt Tsjoebais in de film. De overwinning van Jeltsin in 1996 was in feite de triomf van de oligarchen. Boris Berezovski werd tweede man van Jeltsins Veiligheidsraad.

Poetin haalde direct na zijn aantreden de bezem door het Kremlin. Zaken en politiek moesten weer gescheiden worden, zei hij. In de documentaire worden daar terecht kanttekeningen bij geplaatst. In feite zijn politiek en zakenleven in Rusland nog steeds zeer nauw met elkaar verknoopt. Je kunt nog een stap verder gaan: het zakenleven heeft de politiek in Rusland verdrongen. Van een normaal politiek leven is al lang geen sprake meer. De presidentsverkiezingen van aanstaande zondag zijn niet meer dan de kroning van Poetins erfgenaam. Dmitri Medvedev wordt op tv al weken als de nieuwe president voorgesteld. En Poetin bestuurt het land intussen als de CEO van Rusland BV.

Maar ook als bedrijf is Rusland BV ongezond. Het land is geen rechtsstaat en dat betekent dat bedrijven vogelvrij zijn. Zolang je eigendomsrechten niet zijn gegarandeerd en de belastingdienst wordt gebruikt om bedrijven te chanteren, kun je geen gezonde economie opbouwen. Jammer genoeg stipt de documentaire dit slechts zijdelings aan. Het is fascinerend om te horen hoe de gevluchte tycoons openlijk pochen over hun inmenging in de politiek. Maar zij spelen in het Rusland van nu geen rol meer. De tycoons van nu, die zich nog in de gunst van Poetin mogen verheugen, hebben hun lesje geleerd. Zij kijken wel uit om voor westerse camera’s te praten over de nieuwe mores in het Russische zakenleven. De enige overlever die voor de camera komt in de documentaire is Anatoli Tsjoebais. Hij is een aparte documentaire waard: hoe lukte het de koning van de privatiseringen, die zich onder Jeltsins bewind bij de bevolking zeer impopulair maakte, onder Poetin te overleven als CEO van elektriciteitsbedrijf UES? Over het Rusland van nu sprak hij niet. Hopelijk doet hij ooit zijn mond open.

‘The Rise and Fall of the Russian Oligarchs’, vanavond, 00.05 u., Ned. 2, woensdag 5 maart, deel 2.