De zegen van het superkapitalisme

Superkapitalisme bedreigt onze democratie, zegt de econoom Robert Reich.

Nee hoor, het is juist goed voor iedereen, zegt Bill Gates. En hij kan het weten.

Het kapitalisme is wereldwijd bezig aan een onstuitbare opmars. Over de verdiensten van deze ontwikkeling zijn de experts het onderling niet eens. De prominente Amerikaanse econoom Robert Reich, minister van Arbeid onder Bill Clinton, spreekt over superkapitalisme in zijn nieuwe boek Supercapitalism: The Transformation of Business, Democracy and Everyday Life. Hij beschouwt dit agressieve kapitalisme vooral als een levensgevaarlijke bedreiging voor onze democratie.

Bill Gates, oprichter van Microsoft en waarschijnlijk de bekendste ondernemer op aarde, benadrukt daarentegen de positieve kanten van wat hij in een recente toespraak op het World Economic Forum in Davos omschreef als „creatief kapitalisme”.

De progressieve econoom Reich en de verlichte kapitalist Gates verschillen diepgaand met elkaar van mening over de plaats van het bedrijfsleven in de 21ste eeuw. Reich stelt dat de wereldeconomie in een nieuwe fase is beland, dat het mondiale kapitaal regeert, en dat bedrijven zich uitsluitend richten op winstmaximalisatie. Verantwoordelijkheid voor maatschappelijke waarden of het milieu speelt daarbij geen enkele rol.

Bedrijven zijn volgens Reich per definitie niet moreel. ‘Maatschappelijk verantwoord ondernemen’ is weinig meer dan flauwekul. De ravage die het superkapitalisme overal aanricht, kan alleen maar gekenterd worden door een versterking van onze publieke instituties. Daartoe moeten mensen zich minder als ‘consumenten’ en meer als ‘burgers’ gaan gedragen.

Voor Gates ligt de uitdaging voor bedrijven juist in hun rol als corporate citizens. Wat Reich onmogelijk acht is voor Gates het vanzelfsprekende uitgangspunt. ‘Creatief kapitalisme’ betekent voor Gates met name de volgende twee dingen.

In de eerste plaats moet het kapitalisme zich inzetten voor de oplossing van de mondiale kwesties: armoede, klimaatverandering, migratie, gezondheid en kinderarbeid. Tot op heden zijn de verdiensten van het kapitalisme veel te eenzijdig terechtgekomen bij het welvarende deel van de wereld. Het kapitalisme heeft een morele taak op dit gebied.

In de tweede plaats wordt creatief kapitalisme à la Gates gekenmerkt door een benadering waarbij overheden en maatschappelijke organisaties nauw samenwerken met bedrijven. Bedrijven kunnen de uitdaging van de mondiale problemen niet in hun eentje aan, maar hebben daarvoor actieve steun nodig van de publieke sector en de civil society. Dit vergt van bedrijven een fundamenteel ander ‘business model’ dan zij gewend zijn. Dit aspect is even wezenlijk voor de ‘systeem-innovatie’ die het kapitalisme dient te ondergaan, als het mondiale maatschappelijk verantwoordelijke ondernemen waar Gates voor pleit.

In zijn pleidooi voor maatschappelijk verantwoord of duurzaam ondernemen staat Gates niet alleen. Het is opvallend hoezeer in allerlei media wordt gerapporteerd over deze nieuwe trend. Afgelopen november publiceerde Het Financieele Dagblad een bijlage over duurzaam ondernemen. De kern ervan was: ‘Duurzaamheid is de politieke correctheid voorbij’. Hetzelfde geluid viel destijds te beluisteren in een speciaal katern over ‘Duurzaam Ondernemen’ in FEM Business.

Het opvallendst in dit koor is het speciale rapport over ‘corporate social responsibility’ in The Economist van 17 januari onder de veelzeggende titel ‘Just good business’. Duurzaam ondernemen is blijkbaar een belangrijk station gepasseerd: het wordt uiterst serieus genomen.

Van bijzondere betekenis is wat The Economist omschrijft als ‘een van de belangrijkste trends’ in dit verband: nieuwe vormen van samenwerking tussen bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties (ngo’s). Het blad geeft talloze voorbeelden van deze zogenoemde ‘multi-stakeholder initiatieven’: Extractive Industries Transparency Initiative, Equator Principles, Kimberley Process, Forest Stewardship Council, Business Leaders Initiative on Human Rights, Ethical Trading Initiative.

In diverse interviews heeft Reich erop gewezen dat hij in Nederland steeds mensen tegenkwam die hem zeiden „dat bedrijven hier meer sociale verantwoordelijkheid aan de dag leggen dan bedrijven in de VS”. Zijn reactie was steevast, „Ik vrees dat het voor die bedrijven lastiger zal worden dat vol te houden als gevolg van de wetten van het superkapitalisme”.

Reich slaat de plank hier lelijk mis. Er is in dit opzicht weinig of geen verschil tussen Nederland en de Verenigde Staten. En er schuilt overduidelijk veel meer creativiteit in het kapitalisme dan hij beweert. Reich zou een abonnement moeten nemen op The Economist, of beter nog, een afspraak maken met Bill Gates.

Paul van Seters is hoogleraar globalisering en duurzame ontwikkeling aan de Tias Nimbas Business School, Universiteit van Tilburg.

Lees een interview met Robert Reich via nrcnext.nl/links