De directeuren van Rusland BV

Drie Russische oligarchen die hun politieke macht verloren komen aan het woord in de documentaire.

Nog steeds zijn politiek en zakenleven verbonden.

Het verhaal is al vaak verteld maar het blijft ongelooflijk: hoe een handvol Russische miljardairs zich in de jaren ’90 van de vorige eeuw voor een appel en een ei zo’n beetje de hele staatsindustrie hebben toegeëigend. In ruil daarvoor financierden ze via hun televisiekanalen de herverkiezing van de zieke president Boris Jeltsin, die in 1996 verslagen dreigde te worden door de communist Gennadi Zjoeganov. De terugkeer van de communisten was het nachtmerriescenario van de zeven bankiers, die de Russische geschiedenis in zullen gaan als ‘de Oligarchen’.

De verhaallijn van de tweedelige serie The Rise and Fall of the Russian Oligarchs van Alexander Gentelev, is duidelijk: onder Jeltsin kregen de tycoons vrije toegang tot het Kremlin en kregen een beslissende invloed op de politiek. President Poetin heeft hen vervolgens uit het Kremlin verjaagd. Met de arrestatie en veroordeling van Michail Chodorkovski, de topman van oliebedrijf Joekos, stelde hij een afschrikwekkend voorbeeld voor elke zakenman met politieke ambities. Zij die niet wilden buigen, moesten het land verlaten.

Drie van de voormalige oligarchen komen in de serie uitgebreid aan het woord. Michail Tsjernoj kreeg 80 procent van de aluminiumproductie van Rusland in handen. Hij woont inmiddels in Israël. Vladimir Goesinski, eigenaar van de onafhankelijke televisiezender NTV, werd wegens de onwelgevallige berichtgeving over de oorlog in Tsjetsjenië gearresteerd. Ook hij verliet het land. En wiskundige Boris Berezovski, rijk geworden in de autohandel („Ik heb nooit beweerd dat ik een altruïst was”), later eigenaar van oliebedrijf Sibneft, woont sinds 2001 in Londen, van waaruit hij Poetin te vuur en te zwaard bestrijdt.

Rusland stond begin ’91 voor een onmogelijke opgave: de economie was ineengestort, de hongersnood stond voor de deur. Het hervormersteam van Jeltsin, onder leiding van premier Jegor Gaidar en Anatoli Tsjoebais, de architect van de privatisering, besloot tot een shocktherapie. De prijzen werden losgelaten en de bevolking kreeg vouchers uitgedeeld waarmee ze aandelen in bedrijven konden kopen. Omdat de mensen geen idee hadden hoe de markt werkte, verkochten ze hun vouchers vaak gewoon door aan directeuren van staatsbedrijven, die zo zonder slag of stoot eigenaar werden van hun bedrijf. Zo kreeg Tsjernoj de grootste aluminiumfabriek van Rusland in handen. „Elke verkochte fabriek was een klap voor het communisme”, zegt Tsjoebais in de documentaire. De overwinning van Jeltsin in 1996 was in feite de triomf van de oligarchen. Boris Berezovski werd voorzitter van de Veiligheidsraad.

Poetin ging direct na zijn aantreden met de bezem door het Kremlin. Business en politiek moesten weer gescheiden worden, zei hij. In de documentaire worden daar terecht kanttekeningen bij geplaatst. In feite zijn politiek en zakenleven in Rusland nog steeds zeer nauw met elkaar verknoopt. Je kunt nog een stap verder gaan: het zakenleven heeft de politiek in Rusland verdrongen. Van een normaal politiek leven is al lang geen sprake meer. De presidentsverkiezingen van aanstaande zondag zijn niet meer dan de kroning van Poetins erfgenaam. Dmitri Medvedev wordt op tv al weken als de nieuwe president voorgesteld. En Poetin bestuurt het land intussen als de CEO van Rusland BV.

Maar ook als bedrijf is Rusland BV ongezond. Het land is geen rechtsstaat en dat betekent dat bedrijven vogelvrij zijn. Zolang je eigendomsrechten niet zijn gegarandeerd en de belastingdienst wordt gebruikt om bedrijven te chanteren, kun je geen gezonde economie opbouwen. Jammer genoeg stipt de documentaire dit slechts zijdelings aan. Het is fascinerend om te horen hoe de gevluchte tycoons openlijk pochen over hun inmenging in de politiek. Maar zij spelen in het Rusland van nu geen rol meer, al komt Berezovski’s rabiate taal het Kremlin nog steeds goed van pas in zijn propagandaoorlog. De tycoons van nu, die zich nog in de gunst van Poetin mogen verheugen, hebben hun lesje geleerd. Zij kijken wel linker uit om voor westerse camera's tekst en uitleg te geven over de nieuwe mores in het Russische zakenleven. De enige overlever die op camera komt in de documentaire is Anatoli Tsjoebais. Hij is een aparte documentaire waard: hoe is het de koning van de privatiseringen, die zich onder Jeltsins bewind bij de bevolking zeer impopulair maakte, gelukt onder Poetin te overleven als CEO van elektriciteitsbedrijf UES? Over het Rusland van nu sprak hij niet in de film. Hopelijk doet hij ooit zijn mond echt open.

‘The Rise and Fall of the Russian Oligarchs’, vanavond deel 1, 00.05 u., Ned. 2, woensdag 5 maart, deel 2. Op geschiedenis tv aandacht voor de verkiezingen in Rusland op 2 maart:geschiedenis.vpro.nl