Geweld is geen macht

Donderdag 28 februari om 20.00 uur geeft filosoof Hans Achterhuis de Hannah Arendt Lezing in LUX in Nijmegen. De lezing is reeds uitverkocht. Foto Evelyne Jacq Europa, Nederland, Utrecht, 25-02-2008 Emeritus Prof. Dr. Hans Achterhuis, filosoof, sociale en politieke filosofie en de filosofie van de technologie.houdt de Hannah Arendtlezing dit jaar. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

De joodse politiek filosofe Hannah Arendt vluchtte tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit Duitsland naar de Verenigde Staten. In 1969 publiceerde zij Over geweld. Daarin schrijft ze dat geweld en macht totaal verschillende dingen zijn, die vaak onterecht als synoniemen worden gebruikt.

Haar visie op geweld is nog steeds actueel, meent filosoof Hans Achterhuis. Arendts ideeën kunnen ons helpen bij het nadenken over de Nederlandse militaire missie in Uruzgan. „Het verwarren van macht en geweld bemoeilijkt de wederopbouw in Afghanistan. Militairen zijn geweldsspecialisten, van hen kun je niet verwachten dat ze een land opbouwen.”

Macht is geen geweld. Wat is het dan wel?

„Macht is het vermogen van mensen om samen te handelen, zegt Arendt. Als iemand macht heeft, dan heeft hij een groep achter zich in wiens naam hij handelt. Soms is macht zo sterk dat geweld ertegen geen zin meer heeft. Dat zag je bijvoorbeeld bij de betogingen in de DDR, bij de val van de Muur. Toen gingen zóveel mensen de straat op, dat geweld daartegen niets meer kon uitrichten.

„Maar Arendt maakt zich hier geen illusies over, hoor. Uiteindelijk kan alle macht uit elkaar geschoten worden. In Birma zag je ook dat het volk de acties van de monniken droeg. Maar in Birma was het geen enkel probleem om met bruut geweld een einde aan die macht te maken.”

En geweld?

„Geweld is een middel om iets te bereiken. Maar geweld is geen knop waar je aan kunt draaien, zo van: een beetje meer geweld, dan krijgen we ook wat meer macht. Integendeel, volgens Arendt zijn macht en geweld tegengesteld aan elkaar. Iemand die de macht verliest, moet meer geweld inzetten om zijn wil op te leggen.

„Het is een vergissing om te denken dat geweld een beheersbaar middel is dat je in de gewenste hoeveelheid toe kunt passen. Geweld ontspoort, het loopt uit de hand. En geweld laat je niet koud. Hoeveel procent van de militairen die terugkomen uit Afghanistan zit met psychische klachten? Zestig?”

De twee dingen hebben toch alles met elkaar te maken?

„Als je niet begrijpt dat geweld en macht twee verschillende dingen zijn, dan snap je ook niet dat je met geweld geen land met een eigen macht kunt opbouwen. Militairen zijn geen hulpverleners.

„Militairen zijn gespecialiseerd in geweld. Hoe meer geweld je gebruikt, hoe meer wantrouwen er is tegen hulpverleners. Steeds meer hulpverleners in Afghanistan distantiëren zich van het optreden van militairen, want dat bemoeilijkt de opbouwmissie.

„In 1992 wilden hulpverleners aanvankelijk dat Amerikaanse soldaten in Somalië zouden gaan vechten. Dat zou hun werk kunnen bevorderen. Men is in de hulpverleningswereld snel van dit idee teruggekomen. Het is maar de vraag of de opbouwmissie in Afghanistan slaagt als het geweld daar wordt opgevoerd.”