Crisis op de Amerikaanse markt valt mee

Op de hypotheekmarkt in de VS is de handel in derivaten ingestort. Geen paniek hierover, zegt Auke Leen. Derivaten zijn juist de oplossing voor de crisis.

Het is duidelijk: de problemen komen uit de Verenigde Staten. Eerst het overheidstekort, toen het tekort op de betalingsbalans en nu dreigt ook de financiële recessie aldaar zich te verspreiden. Maar wat zijn nu eigenlijk de echte problemen?

Wij Europeanen doen raar over het Amerikaanse begrotingstekort, terwijl het gewoon binnen de grenzen valt van het stabiliteitspact; de VS zouden zo tot de EU kunnen toetreden. Verder financieren de VS hun uitgaven meestal niet, zoals wij, met gedwongen belastingafdrachten, maar met overheidsleningen. Leningen waar individuen en landen vrijwillig op kunnen intekenen. Daar is niets mis mee. Het Europese beleid van een grote overheid en een klein tekort door gedwongen financiering is niet minder een beleidsexperiment dan een kleine overheid, een groter tekort en een grote vrijwillige financiering.

Ook met het tekort op de betalingsbalans en de daaraan gekoppelde dollarhandel is niets aan de hand. Niemand wordt tot het kopen van dollars gedwongen. Men koopt zolang er voordeel te behalen is. Zo niet, dan daalt de dollarkoers, worden Amerikaanse producten goedkoper en raakt de betalingsbalans weer in evenwicht. Dat is geen probleem, maar een oplossing.

Dan het nieuwste probleem. Meer dan ooit verandert de economische wereld. Verandering betekent risico. Ondernemers weten: zonder risico geen winst. Maar zij weten ook dat een te hoog risico te veel van het goede is. Tegen risico buiten hun directe ondernemerschap dekken ze zich in.

Dat moet ook. Want, tot het midden van de jaren 70, ten tijde van het keynesiaanse beleid, werden risico’s gesocialiseerd. Fluctuaties in de conjunctuur en wisselkoersen werden bestreden door de centrale overheden. Dat beleid leidde uiteindelijk tot stagflatie: een samengaan van stagnatie in de groei en inflatie.

In het tegenwoordige neoliberalistische beleid moeten ondernemers zelf hun risico’s beperken. De markt levert een oplossing in de vorm van derivaten. Derivaten zijn instrumenten waarvan de waarde is afgeleid van de waarde van een onroerend goed. Ondernemers kunnen zich daarmee, zonder het goed zelf te kopen, tegen prijsveranderingen indekken. Te denken valt aan koop- of verkooprechten op aandelen, grondstoffen of valuta’s en ruilcontracten, waarbij bijvoorbeeld de ene rentebetaling wordt geruild voor een ander. In de VS is men creatief in het bedenken van dit soort financiële producten. Het is een bron van productiviteitsstijging. Ondernemers kunnen zich concentreren op datgene waar ze goed in zijn en voor de rest kopen ze voor een gering bedrag zekerheid.

Het ontwikkelen van nieuwe (kennis)producten gaat met vallen en opstaan. Het ineenstorten van de handel in derivaten op de hypotheekmarkt is zo’n val. Derivaten zelf vormen ook een risico. Dat is nu eenmaal zo.

Maar is dat een probleem? Nee, helemaal niet. Het is een markt die zich weer zal herstellen. Het is een oplossing waar overheden blind voor zijn. Dat men beweert dat dit een ‘financieel probleem’ is dat niet naar de ‘echte’ economie moet overslaan, zit er eveneens naast. Er is maar één economie, de echte. Wat is er niet echt aan de handel in derivaten?

Op de valutamarkt gaat per dag ruim twee biljoen dollar om. Dat heeft nog maar weinig met de omwisseling van valuta’s in verband met tastbare handel te maken. Daarvoor zouden per jaar drie handelsdagen volstaan. De handel in derivaten die zonder tussenkomst van de valutamarkt tussen marktpartijen plaatsvindt – is ook goed voor twee biljoen dollar per jaar. Derivaten zijn verworden van een obscuur product in de jaren 70 tot een van de grootste economische activiteiten. De handel in derivaten is niet minder echt dan Jan Smit die met zijn stem de lucht in trilling brengt.

Derivaten maken verwachtingen tastbaar en zijn ook een nieuwe vorm van kapitaal. Je beschikt over kapitaal zonder dat je de eigenaar van het onderliggende goed bent. Toch hebben derivaten een directe link met de goederenwereld. Ze lijken nog het meest op het geld van vroeger waarvan de waarde op het goud was gebaseerd.

Kortom, een vrijwillig gefinancierd begrotingstekort, een dalende dollarkoers en derivaten zijn geen problemen, maar oplossingen in een wereld waarin overheden weinig meer hoeven te doen. Een terugkeer naar activistisch overheidsbeleid is dan ook niet nodig.

Auke Leen is filosoof en econoom, verbonden aan de rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden.