Wij worden Frans

Het Franse eilandje Mayotte, voor de kust van Mozambique, wordt steeds vaker gebruikt als tropische poort naar Europa. In recordaantallen spoelen de vluchtelingen aan. „Tegenhouden, dat lukt nooit”, zegt de grensbewaker.

Met wortel en al waaiden de bomen de grond uit. En ook de daken van de tinnen huisjes op de modderheuvels bleken niet bestand tegen Fame, de tropische storm. Fame Fatale doopten de bewoners van het eiland Mayotte in de Indische Oceaan de depressie die begin deze maand met snelheden van boven de honderd kilometer per uur beukte op de gitzwarte lavakust. Zelfs de boten van de kustwacht moesten op last van het oppercommando binnen blijven. En toch bereikte diezelfde dag nog een boot vol vluchtelingen het eiland. Zelfs Fame hield ze niet tegen.

De storm is gaan liggen nu. Onder een grijze tropenlucht, laten de agenten van de Franse grenspolitie hun patrouilleboot stuiteren op de metershoge golven. Ze scheren rakelings langs de randen van de twaalfmijlszone rond de Comoren. Daar ligt Afrika. En hier Europa. Zij bewaken deze scheidslijn, dag en nacht, als het weer het toe laat.

„Wat we hier doen, heeft geen zin, helemaal niks’’, zegt teamleider Jerome Mallerault. Hij spreekt met de vastberadenheid van een Franse legionair. Twee jaar Parijse voorsteden achter de rug, voor hij naar hier werd uitgezonden. „We vangen hooguit een kwart van de mensen die oversteken. Tegenhouden, dat lukt nooit.”

Tot hier reiken de grenzen van de Europese Unie. Tot aan het kanaal van Mozambique, ten noorden van Madagascar. Het eiland Mayotte behoort met een paar andere stippen op de landkaart tot de laatste koloniën van Afrika, ook al willen de Franse autoriteiten het zo liever niet noemen. „Kolonialisme wordt gedreven door exploitatiezucht, maar er is hier niets te halen’’, heeft de prefect van het Franse eiland, Vincent Bouvier, gezegd in zijn kantoor met uitzicht over een blauwgroene oceaan.

„Kolonialisme staat gelijk aan onderdrukking. Maar de bevolking van Mayotte heeft er zelf voor gekozen om onderdeel van Frankrijk te blijven. Wij hebben die wens alleen vervuld.’’

Toen de vier eilanden van de Comoren in 1974 voor de keuze gesteld werden, kozen er drie voor onafhankelijkheid van Frankrijk. Alleen de inwoners van Mayotte, de Mahori’s, durfden tegen de stroom van de geschiedenis in te gaan. Per referendum stemde een meerderheid van de bevolking er twee jaar later voor om Frans gebiedsdeel te blijven. Sommigen zeggen dat de stem van de Mahori’s voor blijvende afhankelijkheid van Frankrijk uit nijd was, tegen de arrogantie en dominantie van de generaals op de Grande Comore. De Mahori’s voelden zich nooit echt thuis in de archipel. ‘De verwende kinderen van de Republiek’ worden ze wel genoemd. Nep-Afrikanen.

Meer dan dertig jaar later leidt de beslissing van toen, tot een vluchtelingendrama waarbij de problemen aan de westkant van Afrika, voor de kust van de Canarische eilanden, verbleken. Nog nooit probeerden zoveel Afrikanen Mayotte te bereiken als het afgelopen jaar.

De meeste vluchtelingen komen van de Comoren, op zeventig kilometer afstand. Maar ook Mozambikanen proberen door deze poort naar Europa te komen. Madagasken, Tanzanianen, Burundezen en zelfs West-Afrikanen hebben zich gevoegd bij de zwellende stroom die in gammele vissersbootjes de overtocht maakt.

De Franse grenspolitie deporteerde vorig jaar zestienduizend illegalen. Dat is tweemaal zoveel als vijf jaar geleden. Dat is bijna driemaal het aantal dat in 2007 op Tenerife werd uitgezet, en bijna net zoveel als op het hele vasteland van Frankrijk. Een derde van de 200.000 inwoners op dit eiland is illegaal.

Op deze ruige zee botsten afgelopen december, aan het begin van het regenseizoen, de boten van de grenswacht met een kwassa-kwassa van de Comoren. Zo worden de houten vissersbootje hier genoemd, naar het Congolese dansje waarbij de heupen van voor naar achteren bewegen, met de handen op de zij. Kwassa-kwassa’s zijn veel kleiner dan de boten waarin vluchtelingen naar Tenerife varen. Een parlementaire commissie uit Parijs bezoekt deze week het eiland om de toedracht van de botsing op zee te onderzoeken. Er vielen vijftien doden.

„Nu krijgen wij de schuld, terwijl zij voor ons op de vlucht gaan,’’ schudt commandant Mallerault zijn hoofd. „Zij nemen onverantwoorde risico’s. Ze laden de boot soms vol met 40 tot 45 mensen, tot het zeewater aan de rand staat. Tegen de tijd dat wij ze vinden, liggen ze vaak al uren in het water. Onze primaire taak hier is het redden van mensenlevens. Het is goed wat we doen.’’

Sinds de onafhankelijkheid werden op de Comoren tenminste twintig staatsgrepen gepleegd. Het brein achter de coups was vaak Frankrijk’s beroemdste huursoldaat, Bob Denard, die vorig jaar overleed. Comorezen zijn ervan overtuigd dat de oud-kolonisator hun land bewust destabiliseert.

De economie van de Comoren bungelt onderaan de lijst van de Verenigde Naties van armste landen en zakt ieder jaar dieper weg. Sinds er afgelopen juni verkiezingen werden gehouden, bedreigen de legers op de eilanden Grande Comore en Anjouan elkaar. De enige hoop voor Comorezen, wordt wel gezegd, is een boot naar Mayotte. De regering van Édouard Balladur staakte in 1995 de verstrekking van visa aan de Comorezen, in de hoop de toestroom te staken. Sindsdien zijn de Comorezen illegaal in het gebied dat ze nog steeds als hun eigen land beschouwen. Het afgelopen jaar verdronken er in het turquoise water boven een van de grootste koraalriffen ter wereld, naar schatting vijfhonderd migranten.

Niet Farid Saïd (21). Op de dag dat hij de oversteek van Anjouan naar Mayotte waagde was de zee strak als een gestreken bedlaken. Hij betaalde 300 euro aan de ‘passeurs’, de mensensmokkelaars.

„Het is allemaal een kwestie van timing,’’ zegt hij, terwijl hij behendig van steen naar steen hopt. „De boten van de grenspolitie hoor je van verre al aankomen.’’

Saïd schuilt nu in het oerwoud. Daar tilt hij de stronken van bananenbomen van de ene naar de andere kant van de rivier. De stronken zijn voer voor de koeien van de Mahori's, die hun neus ophalen voor dit soort werk. De landgenoten van dertig jaar geleden, zijn hier tweederangs burgers. Ze bewerken de suikerplantages. Zij vullen de gaten in de wegen. Zij schilderen de huizen aan de kust, fel rood, groen of geel.

Saïd verdient 75 euro per week met zijn baantje. Dat is een salaris dat hij op de Comoren niet in maanden zou verdienen.

„Het is hier beter dan daar. Ik kwam hier voor behandeling in het hospitaal. De ziekenhuizen op de Comoren functioneren niet meer. Hier word je tenminste geholpen.’’

Zo denken ook aanstaande moeders op de Comoren. Hoogzwanger maken ze de gevaarlijke overtocht naar Mayotte. De geboortekliniek in de hoofdstad Mamoudzou heeft de drukste geboorteafdeling in de hele republiek Frankrijk. 8000 geboortes in 2007. „Een record,’’ zegt de norse ‘monsieur le directeur’, Alain Daniel.

Wie hier geboren wordt, kan op zijn achttiende rekenen op het fel begeerde rode paspoort van de Europese Unie. Met Mamoudzou op het geboortebewijs is een leven als westerling onder handbereik. Monsieur le directeur krijgt er een slecht humeur van.

„We hebben alles geprobeerd om de stroom te stoppen. We hebben contact met de Comoren. We hebben vroedvrouwen opgeleid, doktoren gestuurd, klinieken gebouwd. Maar het is allemaal tevergeefs. Het geld dat we geven verdwijnt in diepe zakken. Operatiekamers worden leeggeroofd. Wij gaan vooruit en zij vallen steeds verder terug. En dus blijven de patiënten komen.’’

De ziekenhuisdirecteur is trots op zijn hospitaal. Honderdvijftig doktoren en vijfhonderd bedden in een gloednieuw pand van zes verdiepingen met uitzicht op de oceaan. Het ziekenhuis torent hoog uit boven de krottenwijken, die rond Mamoudzou zijn gegroeid zoals rond iedere Afrikaanse hoofdstad. Op Mayotte worden Afrika en Europa samengeperst op 376 vierkante kilometer. Frankrijk, dat is de prefectuur, het ziekenhuis, de pains au chocolats en croissants in café-hotel Caribou, boekhandel Maison des Livres en een handvol restaurants waar je met euro’s kunt betalen. Daarom heen zwerft Afrika in huisjes van golfplaten, dertig procent werkeloosheid, analfabetisme, knokkelkoorts en malaria.

„In deze wereld krijg je niets voor niets. Dat is ons motto hier in het ziekenhuis’’, zegt directeur Daniel die door de glad geboende gangen stapt. Het ‘moraliseren van het systeem’ noemt hij dat. „Armlastige patiënten moeten tenminste tien euro betalen. Dan leer je ze dat gezondheidszorg een prijs heeft.’’ Bijna de helft van de klanten van het ziekenhuis is illegaal. Bijna veertig procent kan de doktersrekening niet betalen.

Demonstratief stapt hij het loket binnen, waarvoor patiënten in lange rijen staan te wachten op behandeling. Als de loketbeambte een patiënt door wil doorverwijzen die geen geld bij zich heeft, grijpt de directeur in. „Zonder tien euro komt ze er hier niet in,’’ zegt hij terwijl hij met zijn hand de vrouw wegwuift. Dan draait hij zich naar het bezoek en zegt: „Je moet ze ook alles leren.’’

Een laboratorium voor de wereld, noemen de Fransen hun project Mayotte graag. Het Élysée stuurt jaarlijks bijna een miljard euro naar het eiland. Alle ontwikkelingsmodellen voor Afrika worden hier getoetst. Een militaire basis met reusachtige satellietschotels en een oorlogsfregat in de haven bewaken de Franse wateren. Op een van de twee eilanden die samen Mayotte vormen, Petit Terre, lopen meer gendarmerie en militairen van het vreemdelingenlegioen dan Franse burgers.

Tientallen malen veroordeelden de Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie en de Arabische Liga Frankrijks greep op het eiland. Maar als je de prefect Vincent Bouvier vraagt naar het belang van Mayotte voor de Republiek houdt hij vol: „Ik geloof niet dat we kunnen spreken over belangen. Frankrijk verdedigt hier de wil van het volk van Mayotte.’’

De schrijver Pierre Caminade noemt dit in zijn boek ‘Comores-Mayotte, une histoire coloniale’ „de koekoeksdemocratie’’. Zoals de koekoek met zijn dikke kont het hele nest in beslag neemt, zo zou Frankrijk de Mahori’s geen andere keus geboden hebben dan te kiezen voor Parijs.

De straat van Mozambique is belangrijk voor de Fransen. Tweederde van de olie uit het Midden-Oosten passeert Mayotte. Het eiland is een strategische tegenhanger van Diego Garcia. Op dat eiland verbanden de Britten eind jaren zestig de lokale bevolking, en is een Amerikaanse legerbasis gevestigd waarvandaan nu een groot deel van de verkenningsvluchten en bombardementen boven het Midden-Oosten worden uitgevoerd.

Mayotte is geen ontwikkelingsmodel voor Afrika geworden. Dit experiment is evenmin bestand tegen de druk van mondiale krachten, als Europa zelf. Mayotte is ‘een situatie’, zoals de prefect het noemt, waar hij als bestuurder evenveel mee worstelt als de Mahori’s, en de Comorezen. Zestig procent van bewoners op het eiland heeft familie op de Comoren. De onafhankelijkheid, de afschaffing van de visa, zijn er tussen gekomen. Maar de familiebanden bleven.

Het gevecht tegen de illegaal verklaarde immigratie voert Frankrijk zoveel als mogelijk buiten het zicht. „We hebben niets te verbergen, dit is een democratie’’, nodigt een agent op het bureau van de grenspolitie journalisten uit.

De grenscontroles en zelfs de deportaties van de tientallen illegalen iedere dag zijn open voor pottenkijkers. Maar de deuren van de ruimtes waar de illegalen worden vastgehouden blijven gesloten. In mei vorig jaar onthulde een medewerker van de kustwacht dat de politie de arrestanten verhoort, terwijl ze aan kettingen liggen.

Langs de randweg rond de hoofdstad stopt de politie willekeurig, en dus onwettig, auto’s op zoek naar illegalen. De agenten worden woedend op het moment dat ze in de gaten krijgen dat hun operatie wordt gadegeslagen. „Dat is tegen de Franse wet.’’

Het tafereel laat volgens Saïd Ahamadi zien dat niemand op Mayotte zich thuis mag voelen, behalve de Mzungu’s, de blanken. Hij is burgemeester van het noordelijke stadje Koungou en leider van de socialistische partij. „Als dit Frankrijk was, dan zou dit nooit gebeuren. Hier kan het. Dit is geen rechtsstaat, dit is geen democratie. In het holst van de nacht vallen de gendarmes onze huizen binnen, of omsingelen onze moskeeën op zoek naar illegalen. Dit is een kat en muisspel zonder einde, een postkoloniaal echec.”

Nog voor het einde van het jaar moet Mayotte naar de stembus om te beslissen een overzees gebied te blijven (TOM), of een departement (DOM) te worden van Frankrijk. Dan zouden de Mahori’s dezelfde sociale rechten krijgen als Franse staatsburgers. Nu zijn de meeste sociale voorzieningen zoals een werkeloosheidsuitkering niet beschikbaar voor de eilanders.

„Wat het strafrecht betreft zijn de wetten voor de Mahori’s dezelfde als voor de Fransen. Maar dezelfde sociale rechten worden ons onthouden. Ik noem dat moderne slavernij. Je straft je slaven, maar betaalt ze niet.’’

De boot van de kustwacht keert terug in de haven. Illegalen hebben ze niet gevonden, maar het was goed om weer even op zee te zijn na de storm van de afgelopen dagen, vindt teamleider Jerome Mallerault.

Hier op de boot spreken de agenten elke dag over de oplossing voor Mayotte. De gezichten van de Comorezen die vandaag vanaf deze kade worden teruggestuurd, zijn dezelfde die een week daarvoor werden gedeporteerd. „Dit is een gevecht zonder einde. Wij zijn niet meer dan een technische oplossing.’’

De prefect buigt voorover op zijn notenhouten bureau. De vlag van Europa en van de Franse republiek staan achter hem, naast het staatsieportret van Nicolas Sarkozy. De president lijkt mee te luisteren nu „de complexe oplossing van deze complexe problematiek'' ter sprake komt.

Aan de wens van 12.000 uitzettingen per jaar die de president kort na zijn aantreden eiste van zijn prefect, heeft hij ruimschoots voldaan. „Dat is het repressieve antwoord. Maar ik begrijp heel goed dat de werkelijke oplossing ligt in een duurzame samenwerking met de Unie van de Comoren. We moeten de economie daar ontwikkelen.’’

Maar wie bel je als zelfs de Afrikaanse Unie de bankrekeningen van de leiders heeft bevroren op beschuldiging van corruptie en verkiezingsfraude?

De socialistische burgemeester van Koungou weet dat de geschiedenis niet meer terug te draaien is. Sinds de sultan in 1841 dit eiland aan de Fransen verkocht, is er te veel veranderd in de mentaliteit, zijn de culturen te veel vermengd. „We zitten nu eenmaal aan Frankrijk vast, dat is een onveranderlijk feit. En de Comorezen dus ook. De Comorezen, dat zijn wij. Als niemand daar iets aan kan veranderen, kies dan tenminste voor een menselijke oplossing en geef die mensen hun visa terug. Ze komen toch, in de hoop hier de zon te vinden. Geen tropische storm.’’