Vis op je bord

Volgens Maarten ’t Hart worden alleen gedomesticeerde zoogdieren, waaronder mensen, te dik.

In zijn ingezonden brief zegt Maarten ’t Hart dat wij een dikke, isolerende laag vet onder onze huid hebben, waardoor een ‘aquatic past’ aannemelijk zou zijn. (Zie brievenrubriek – red.) Maar bij mensen is de hoeveelheid vet onder de huid eigenlijk betrekkelijk gering, net als bij de meeste zoogdieren. We zijn dus helemaal niet zo goed toegerust om onder water te verkeren. Een naakte mens kan zijn of haar lichaamstemperatuur handhaven bij een luchttemperatuur van minimaal 20 graden Celcius. Bij eenzelfde watertemperatuur zal onderkoeling optreden met de dood als gevolg. Een mens houdt het onder water te kort vol om zich te laven aan algen en overig zeebanket.

De evolutie laat zich slecht nabootsen in een laboratorium. Dus alles wat je daar over kan zeggen is in zekere zin hypothetisch. Maar er zijn bijvoorbeeld fruitvliegjes met een spontane mutatie in een gen waardoor obesitas ontstaat. Onlangs is aangetoond dat deze obese fruitvliegjes ongeveer twee keer zo lang leven als hun slanke soortgenoten. Er lijkt dus een overlevingsvoordeel te bestaan wanneer genetische veranderingen optreden die leiden tot obesitas. Wanneer uiteindelijk de levensduur nog veel verder toeneemt, zoals dat bij mensen is gebeurd, ontstaan er nadelen door overgewicht. Bij mensen zijn dat een verhoogde kans op het ontstaan van diabetes, hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker.

Deze week zou het over cholesterol gaan. Cholesterol en triglyceriden vormen de belangrijkste vetten in het bloed. Cholesterol wordt voor het grootste deel geproduceerd door de lever en voor een kleiner deel opgenomen uit voedsel door de darmen. Triglyceriden worden gemaakt uit vrije vetzuren. Vrije vetzuren worden opgenomen uit voedsel en komen uit vetweefsel in de buik. Wanneer de vetcellen disfunctioneren – zoals bij overgewicht, insulineresistentie en diabetes – dan laten ze grote hoeveelheden vrije vetzuren vrij in de bloedbaan. Triglyceriden hebben een belangrijke functie in de energiehuishouding van het lichaam. In de periodes dat we niet eten vormen triglyceriden een belangrijke bron van energie. Cholesterol dient onder andere als basis voor de productie van geslachtshormonen.

Wanneer de concentratie van cholesterol in het bloed hoog is, dan bestaat er een verhoogde kans op het ontwikkelen van hart- en vaatziekten. Voor triglyceriden is dat minder duidelijk. Wel is het zo dat bij verhoogde triglyceriden in het bloed het ‘goede’ HDL-cholesterol daalt. Daardoor neemt de kans op hart- en vaatziekten toe. Bij mensen met overgewicht en vetceldisfunctie worden vooral verhoogde triglyceriden en verlaagd HDL-cholesterol gezien. Het totaal cholesterol is dan vaak nauwelijks of niet verhoogd. Wanneer het gewicht wordt gereduceerd zijn de vetcellen in de buik weer beter in staat om vrije vetzuren vast te houden en daalt het triglyceriden gehalte en stijgt het HDL-cholesterol. En daarmee daalt dus ook het risico op het ontstaan van vaatziekten.

Met beperking van de hoeveelheid vet in het dieet kunnen de concentraties van cholesterol en triglyceriden in het bloed aanzienlijk worden verlaagd. Vooral van verzadigde vetten is aangetoond dat deze slecht zijn voor bloedvaten. Belangrijke bron van verzadigd vet zijn vlees- en melkproducten. Als vuistregel kan worden gehanteerd dat vetten die gestold zijn bij kamertemperatuur ‘slechte’ verzadigde vetten zijn. Vetten die vloeibaar zijn bij kamertemperatuur, zoals olijfolie en visolie, zijn ‘goede’ vetten. Alle voedsel dat uit het water komt is in principe goed voor hart- en bloedvaten. De Nederlandse Hartstichting adviseert om twee keer per week vis te eten.

In plaats van een hypothetische ‘aquatic past’, zou ik willen pleiten voor de wetenschappelijk bewezen voordelen van een ‘aquatic present’ op ons bord.

Volgende week: hoge bloeddruk als gevolg van overgewicht.

Frank Visseren is internist en epidemioloog in het UMC Utrecht. Voor vragen en reacties: Zbrieven@nrc.nl. Voor weblog (met de vorige afleveringen): nrc.nl/visseren