‘Jullie daar, met die rugzakken, wegwezen!’

Marleen Gorris draait haar nieuwe film over de Goelagarchipel in Polen. Warschau kent veel Stalinistische gebouwen. „Op dirty history rust in Rusland een taboe.”

Warschau is weer even een communistische stad, met rode vlaggen en grote portretten van Lenin en Stalin. Op straat knallen en stinken antieke autootjes, fietsers ploegen zich een weg door de walmen, op de stoep piept een oude kinderwagen.

Welkom op de set van Within the whirlwind (In de wervelwind); een Engelstalige film over Rusland, die in Polen wordt gedraaid, door een Nederlandse filmmaakster, met Duits, Pools en Belgisch geld én een Britse hoofdrolspeelster.

Een opnameleider brult door een megafoon instructies, naar de figuranten, maar ook naar de toegestroomde nieuwsgierigen langs de filmset in hartje Warschau. „Jullie, met die rugzakken, wegwezen! Jullie staan in het kader! Wilt u tijdens de opnames alstublieft niet fotograferen met flits! Stilte op de set! Mensen, stilte!”

In de wervelwind vertelt het levensverhaal van de Russische schrijfster Jevgenia Ginzboerg, slachtoffer van de Stalinistische terreur in de jaren dertig. Ginzboerg bracht achttien jaar door in gevangenissen en Siberische werkkampen en schreef hierover een beklemmend relaas, dat in 1967 in het Nederlands verscheen onder de titel De raderen van de willekeur.

„Ginzboerg is een buitengewone vrouw, die een buitengewoon leven heeft geleid”, zegt regisseuse Marleen Gorris, onder meer maakster van het met een Oscar bekroonde Antonia (1995). „Over de Goelag zijn weinig speelfilms gemaakt. Sinds de verdwijning van het IJzeren Gordijn is meer aan het licht gekomen, maar hoeveel mensen precies zijn gearresteerd of omgekomen is niet bekend.”

Ginzboerg, gespeeld door Emily Watson, was overtuigd communist en trouw partijlid. Ze was verbijsterd toen de NKVD, Stalins geheime politie, ook op haar deur klopte. En zelfs in Siberië duurde het nog even voordat ze van haar geloof afviel. In 1955, na Stalins dood, werd ze gerehabiliteerd.

Naast de regisseursstoel probeert een jongen een elektrisch kacheltje aan de praat te krijgen. Gorris geeft aanwijzingen. Voor het gebouw van de Poolse Landbouwbank, dat vandaag dienst doet als Russisch treinstation, staat een rij betonnen plantenbakken. „Te veel op een kluitje”, zegt de regisseuse. Er worden en paar potige jongens op afgestuurd.

Polen heeft een belangrijke filmtraditie: onder het communisme bestonden talrijke filmstudio’s en -scholen, die namen als Andrzej Wajda en Roman Polanski voortbrachten. Na de omwenteling was het lang sappelen, maar sinds kort is er weer geld, bij het pas geleden opgerichte Poolse Filmfonds en publieke tv-zender TVP. „Het gaat in volle vaart”, zegt Piotr Mularuk, regisseur en directeur van Yetifilms, dat onlangs de productie heeft afgerond van Nightwatching, de film van Peter Greenaway, over het leven van Rembrandt.

Warschau lijkt een rare filmlocatie: de stad die tijdens de oorlog in de as werd gelegd door de Duitsers staat niet bekend om oude pracht en praal, zoals Praag of Boedapest. Maar volgens Ewa Skoczkowska, die eerder de art direction deed voor Schindler’s List van Spielberg, is de Poolse hoofdstad ideaal. „De stad, die in de negentiende eeuw door Rusland werd bezet, heeft sterke Russische invloeden. Poolse architecten studeerden in Sint-Petersburg.”

Een aantal scènes is gedraaid rondom het Paleis van Cultuur, de Stalinistische blokkentoren in Warschau. „Het Paleis is in de jaren vijftig gebouwd, maar is gebaseerd op een stijl die in de jaren dertig in de Sovjet-Unie in zwang was”, zegt Skoczkowska. De film wordt deels ook opgenomen in oude Russische militaire kazernes rondom de stad en op het Poolse platteland, waar een kamp is nagebouwd. Gorris draait 29 dagen in Polen en 15 in Duitsland.

Volgens Mularuk is Polen voor buitenlandse regisseurs niet alleen interessant omdat het goedkoop is. „Het barst hier van het artistieke talent. Voor In de wervelwind hebben we onder meer de cameraman, de componist en de setdesigner geleverd. Allemaal Polen.”

De Duitse hoofdproducent, Tatfilm, wilde in Rusland draaien, maar dat bleek ondoenlijk. „De Russen zijn erg moeilijk”, zegt Gorris. Skoczkowska: „Het is misschien arrogant om een film over Rusland in Polen te maken, maar in Rusland wordt het geen eerlijke film, zeker met Poetin aan de macht. Op dirty history ligt een taboe. Ook de BBC is naar Polen uitgeweken voor documentaires over het Stalinisme. Wij zijn vertrouwd met het onderwerp: er zijn veel dagboeken van Poolse kampgevangen. Hun lot lijkt sterk op dat van Ginzboerg.”