Daar stond Den Uyl, hij kon niet anders

Als ze het bij Andere tijden (NPS/VPRO) op hun heupen krijgen, maken ze iets dat met kop en schouders uitsteekt boven al die andere programma’s die historisch beeldmateriaal recyclen. Het verschil zit vooral in een hechte structuur en een visie.

In het geval van de dubbele aflevering gewijd aan PvdA-politicus Joop den Uyl (1919-1987) werden beide aangereikt door de op dezelfde dag verschenen biografie, de dissertatie van journaliste Anet Bleich. Ook andere rubrieken en geschreven media wierpen zich erop en visten vooral twee als nieuws gepresenteerde krenten uit de pap. Dochter en voormalig Tweede Kamerlid Saskia Noorman-Den Uyl mocht ze becommentariëren bij Pauw en Witteman (VARA/NPS). De nieuwswaardigheid van beide ‘primeurs’ werd terecht door haar gerelativeerd.

Vrij Nederland had in 2005 al onthuld dat er een geheime bijlage bestond bij het eindrapport van de commissie-Donner over de Lockheedzaak (1976). Premier Den Uyl had verkozen om die notitie over de betrokkenheid van prins Bernhard bij een tweede steekpenningenaffaire, verbonden met de Northrop-vliegtuigindustrie, in een diepe la op te bergen, ook al meldde hij de Kamer „alle verstrekte gegevens openbaar te maken”.

De tweede onthulling van Bleich was dat Den Uyl als adolescent gesympathiseerd had met de manier waarop Hitler Duitsland economische voorspoed bracht, zij het met de aantekening dat diens regime „rassenwaan aan de debetzijde met zich meedroeg.” Ook had Den Uyl in 1939, na de Kristallnacht dus, korte tijd in Duitsland gestudeerd.

Nu was dat in het gereformeerde milieu waar de toekomstige politicus toe behoorde, in de jaren dertig de meest gangbare opvatting, zo betoogde Noorman gisteravond. In een populaire talkshow, waar alles erop gericht is autoriteiten van hun voetstuk te trekken, legt zo’n argument weinig gewicht in de schaal. Maar ze zei ook haar best te hebben gedaan Andere tijden te voorzien van materiaal en informatie om de juiste context te schetsen.

Dat was heel goed gelukt, want het verhaal over Den Uyl en het nationaal-socialisme kwam daar wel goed uit de verf. Den Uyl had, zoals veel intellectuelen van voor 1940, oprecht geloofd in het ideaal van een volksgemeenschap. Na de Duitse inval vielen hem de schellen van de ogen. Hij riep als lid van een gereformeerde studentenvereniging vergeefs op tot protest tegen de jodenvervolging. Hij was bevriend met en een beetje verliefd op een joods meisje. Toen ze in 1943 werd weggevoerd, viel Joop den Uyl definitief van zijn geloof, ook in een God die zoiets toestaat.

Andere tijden (samenstelling Paul Ruigrok) plaatste deze en andere feiten in een zinnige samenhang, ook door veel mensen aan het woord te laten: van twee kleinkinderen van de hoofdpersoon tot de vader van Wouter Bos. Biografe Bleich mocht steeds duiden. Drie van Den Uyls kinderen weerspraken vooral haar visie dat het huwelijk van Joop en Liesbeth den Uyl ‘een vechtrelatie’ zou zijn geweest.

Het programma onderzocht ook een detail dat ik het meest schokkende nieuws vond. Als Den Uyl die tweede corruptiezaak ook openbaar gemaakt had, dan zou vervolging van prins Bernhard niet meer te vermijden zijn geweest. Dan hadden koningin Juliana en het kabinet moeten aftreden. Maar ook kroonprinses Beatrix, zo liet ze aan minister Duisenberg doorschemeren, had onder die omstandigheden de troon niet willen overnemen. De toenmalige staatssecretarissen Stemerdink en Van Dam bevestigen die lezing, vice-premier Van Agt zegt parmantig: „Volgende vraag”.

Er zou een koningskwestie zijn ontstaan die veel schade had veroorzaakt. Daar stond Den Uyl, hij kon niet anders.

Van Dam schreef een ontslagbrief uit protest tegen deze „klassenjustitie” maar liet zich ompraten. Nu prijst iedereen achteraf het wijze staatsmanschap van Den Uyl. In Één vandaag zegt alleen Hans van Mierlo (toen even geen politicus, na een verkiezingsnederlaag van D66) dat hij er nog eens over moet nadenken. Laten we dat vooral doen.